نقد و بررسي انديشه معتزله در حوزه عدل الهي

عدل يكي از صفات خداوند بشمار رفته و نزد اماميه و معتزله، از اصول دين معرفي شده است. اهميت عدل به خاطر اين بوده كه منشا بسياري از عقايد مي باشد و اگر پذيرفته نشود بسياري از عقائد مانند نبوت، معاد، و... خدشه دار ميشوند. عدل (عَدَلَ، يَعدلُ) در لغت به معناي ميانه روي و قصد به كار مي رود ودر اصطلاح نامي از نامهاي خداوند و صفتي است از صفات خداي تعالي ،كه بواسطه آن دنيا و مافيها پايدار است. معتزله حسن و قبح را عقلي مي دانند و معتقدند كه خداوند افعال قبيح را انجام نمي دهد چون ارتكاب قبيح يا از روي جهل است يا ظلم در حاليكه خداوند اينگونه نيست . شيعه بر اين باوراست كه حسن و قبح عقلي افعال، ذاتي است. يعني عقل آدمي با قطع نظر از حكم شارع به صورت مستقل مي‌تواند حسن و قبح برخي افعال را درك نمايد. همانند حكم عقل به حسن عدالت و قبح ظلم. اگرچه هر دو مكتب در مسايل اعتقادي با هم توافق دارند اما تفاوت‌هايي نيز وجود دارد. مثلا در مكتب شيعي، اصل عدل به معناي جامع خود تاييد شد و اصالت عدل و حرمت عقل و شخصيت آزاد و مختار انسان و نظام حكيمانه جهان اثبات شد بدون آنكه خدشه‌اي بر توحيد ذاتي يا افعالي وارد شود درحالي كه معتزله با اعتقاد به تفويض و خلق افعال توسط بندگان نسبت عجز را به خداوند داده‌اند؛ همانطور كه اشاعره با اعتقاد به جبرگرائي به خداوند نسبت ظلم و انجام قبيح داده‌اند.