هجويري و بيهقي: صراحت و محافظت در انتقاد

بازنمود ناهنجاريهاي اجتماعي و مفاسد حاكم بر دربارها از رسالتهاي انديشمندان هر جامعه است. باز نمود اين گونه مباحث در متون كهن فارسي گاهي آشكار و گاهي به كنايه بيان شده، تاريخ بيهقي و كشف المحجوب هجويري دو اثر سترگ نثر فارسي هستند كه در يك دورۀ تاريخي و در يك مكان جغرافيايي به ظهور رسيدهاند. بررسي ها نشان مي دهد دربار غزنويان و اجتماع روزگار آنها با ناهنجاريهاي سياسي ـ اجتماعي و اخلاقي جدي روبرو بودهاست. اين مقاله با روش توصيفي-تحليلي و مطالعات كتابخانه اي، اعتراض ها و انتقادهاي اجتماعي و سياسي هجويري را در كشف المحجوب و ابوالفضل بيهقي را در تاريخ بيهقي به عنوان دو اثر برجسته دنبال مي كند. براي شناخت شيوه ها و شگردهاي بيان اعتراضات، آثار اين دو را واكاوي كردهايم. نتايج تحقيق نشان مي دهد هجويري بنا بر رسالت اخلاقي برخاسته از آموزههاي عرفاني آشكارا و با صراحت بيشتر به بيان ناهنجاريهاي اجتماعي پرداخته، در حالي كه بيهقي زيركانه در مطاوي حكايت ها، استبداد حاكمان و درباريان را آشكار مي كند. مهم ترين انتقادهاي هجويري متوجّه بد اخلاقي هاي صوفيان رياكار و اوضاع اجتماعي است و بيهقي بيشتر به مفاسد دربار اشاره مي كند.