بحران طرح سلطاني سياست در انديشۀ ابوالفضل بيهقي

از وجوه اهميت متن تاريخ بيهقي ورود به ساحت انديشه سياسي است. بيهقي تلاش دارد تا مشكلات سياسي را براساس آن چه از اصول سياست فهميده است، توضيح دهد. از نظر بيهقي، هرچند اقبال به يك طرح سياسي يا رهبر سياسي و اعراض از آن، در كنه خود فاقد علت غايي و صرفاً وابسته به تقدير است، امّا هر زمان كه عرصه‌اي براي يك سياست و رجل سياسي جهت فرمانروايي باز مي‌شود، اين نحوۀ اجرايي كردن سياست، نقشي كليدي در افول يا افزايش قدرت سياسي ايفا مي كند. طرح سياست مورد نظر بيهقي، يعني سياست سلطاني، بر تفكيك جايگاه هاي سياسي همچون سلطان، وزير، دبير و وزير ديوان استوار است. به نظر بيهقي اگر اين طرح بر طبق قواعد خود پيش رود، سبب اصلاح امور و بسط عدل و صيانت از نواميس ميگردد. از نظر بيهقي، سنت دبيري- وزيري، عقلانيت حاكم بر سياست است و سلطان بايد در تعامل با اين سنّت باشد و اگر قدرت مطلقه خود را ملاك قرار دهد و از سنت دبيري- وزيري فراتر برود، سياست به كژراهه مي‌كشد. در طرح سياسي سلطاني، سلطان مسئولترين فرد است و اگر او از طرح سياسي تخطي كند، چنان‌كه مسعود كرد، سياست به تدريج دچار فروپاشي مي‌شود و قدرت هم به كار نخواهند آمد.