ابليس از منظر صوفيه با تأكيد بر آثار عطار نيشابوري

داستان استكبارورزي و امتناع ابليس از سجده بر حضرت آدم(عليه السلام)، در منابع اسلامي و همچنين در آثار اهل تصوف بازتاب بسيار داشته و تلقي و تفسيرهاي گونا‌گون از آن ارائه شده است. در اين ميان، بسياري از اهل تصوف، طغيان و تكبر ابليس را برنتافته و با برخي توجيه و تأويل‌ها درصدد تنزيه و اثبات بي‌گناهي ابليس برآمده‌اند؛ تاجايي‌كه حتي به تقديس ابليس اغواگر پرداخته و او را «سيد الموحدين» و اسوه و الگوي اهل توحيد خوانده‌اند. شيخ فريدالدين عطار نيشابوري (شاعر شهير و صوفي‌مشرب ايراني) نيز با توسل به برخي تمثيل‌ها در مقام دفاع از ابليس و توجيه اثم و عصيان او برآمده و در اين زمينه، پيرو صوفيان سلفي چون حلاج و عين‌القضات است كه پيش از او در مسير تطهير و تقديس ابليس گام برداشته‌اند. عطار در آثار و اشعارش مي‌كوشد تا ابليس را مقهور بي‌چون و چراي قضا و قدر الهي و عاشقي راستين و موحدي محب حضرت حق معرفي كند كه جفاي رانده‌شدن از رحمت الهي را به‌جان خريد و تحمل كرد و از زخم رجم و لعنت نرنجيد. به باور او، ابليس از سر عشق و غيرت، سجده بر غير خداوند را برنتابيد و قهر و لعنت را بر لطف الهي ترجيح داد و بدين‌واسطه، نماد قهر الهي گشت و چون در آن قهر بسيار خوشي ديد، از خداوند امان و مهلت خواست. پوشيده نيست كه انگارۀ بي‌گناهي ابليس در تقابل با مضمون آيات كريمه‌اي است كه به گردنكشي و استكبارورزي ابليس به‌صراحت دلالت دارند و بر عصيان و طغيان او انگشت تأييد مي‌نهند. در اين مقاله، افزون بر نيم‌نگاهي به پيشينه دفاع از ابليس و تنزيه او، با استناد و استشهاد به آثار عطار نيشابوري و در آينه اشعارش، نگاه او به ابليس و تلاش و تأويل‌هاي او در راستاي تنزيه و تقديس ابليس، روايت و تحليل شده است.