بررسي چهار دليل مهم از ادله قرآني وحدت وجود

اهل تصوف و عرفان در عالم اسلامي، در طول تاريخ حيات خويش براي اثبات نظريه وحدت وجود به آيات و عباراتي از كتاب خدا تمسك جسته‌اند. از مهم‌ترين اين آيات و عبارات مي‌توان به آيه «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ...» (سوره حديد، آيه 3)، «فَثَمَّ وَجهُ الله» (سوره بقره، آيه 115)، «وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ» (سوره انفال، آيه 17) و «هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ» (سوره حديد، آيه 4) و از شاخص‌ترين افرادي كه اين آيات و عبارات را بر وحدت وجود تطبيق داده‌اند، بايد به روزبهان بقلي، ابن‌عربي و سيد حيدر آملي اشاره كرد. اين نوشتار با ارائه نمونه‌هايي از اين‌گونه استنادات در طول تاريخ تصوف اسلامي و سنجش آن‌ها با قواعد تفسيري و روايات و همچنين نظرات مشهور مفسران از شيعه و سني، به اين نتيجه مي‌رسد كه تمامي استنادات مزبور دچار اشكالات اساسي بوده و آيات مذكور بر اين نظريه دلالتي ندارند، بلكه بر مواردي همچون ازليت، ابديت، علم، قدرت و سلطنت مطلقه خداوند دلالت دارند.