بررسي امكان دستيابي به معيارهاي تمايز ميان جهله صوفيه و محققين عرفا با تأكيد بر نگرش توحيدي

در طول تاريخ اسلام، از ناحيه تصوف، همواره آسيب‌هاي اعتقادي و اجتماعي بسياري به جامعه ديني وارد شده و باتوجه به گسترش جريان‌هاي متنوع موسوم به عرفان‌هاي كاذب و تشابهات فكري و عملي آن‌ها با تصوف از يك‌سو و هجوم و حملۀ گستردۀ جريان وهابيت و سلفي‌گري به شيعه از سوي ديگر، جا دارد معيارهاي تمايز جهله صوفيه از محققين عرفا مورد توجه و مداقۀ بيشتر قرار گيرد. مي‌توان گفت تقريبا تمامي ديدگاه‌هاي صوفيه بر نظريۀ توحيدي ايشان مبتني شده و فرع بر آن است و از سوي ديگر، اعتقاد به توحيد و يگانگي خداوند متعال، اصل الاصول و از ضروريات دين اسلام است. بر همين اساس، در اين مقاله، بينش توحيدي صوفيه در كانون توجه قرار گرفته‌ است و بدين‌جهت، ضمن تفكيك ميان دو رويكرد درون‌گفتماني و برون‌گفتماني به‌منظور شناسايي معيارمند اقوال صاحبنظران، معيارهاي تمييز جهلۀ صوفيه از محققين عرفا در دو دسته كلي، بررسي شده ‌است: يكي معيارهايي كه به‌طور مستقيم ناظر به بينش توحيدي و تقريرات ايشان نبوده، اما به‌نحو پيشيني مي‌تواند در شناسايي مصداقي جهله از محققين ياري رساند (معيارهاي بروني) و ديگري معيارهاي مبتني بر بينش توحيدي صوفيه و عرفا كه با محوريت نظريه «وحدتِ وجود» بررسي شده‌ است (معيارهاي دروني). در اين راستا اهم تقريراتِ «وحدتِ وجود» طبقه‌بندي شده و جايگاه تقريرات منسوب به جهله صوفيه در هندسۀ تقريرات تعيين شده است، پس از آن در دو سطحِ معناشناختي مبتني بر نصوص و مبتني بر گفتمان، تلاش شده تا به اين پرسشْ پاسخ داده شود كه آيا با امكانات و معيارهاي درون‌گفتماني، امكان برقراري تمايزي روشن ميان تقريرات منسوب به جهله صوفيه با محققين عرفا وجود دارد؟