علامه محمدباقر مجلسي و نقد صوفيه در آينۀ كتاب عين الحيات

با رشد و رواج باورهاي بدعت‌آلود و انگاره‌ها و آداب ابداعي - التقاطيِ اهل ‌تصوف در دوره صفويه، عالمان شريعت‌مدار و شيعي در مقام نقدِ نگرشِ صوفيانه و نكوهش منشِ ‌‌متصوفه برآمدند و به اذعان بسياري، در اين ميان، علامه محمدباقر مجلسي (مجلسي دوم) (۱۰۳۷ - ۱۱۱۰ق) تأثير‌گذارترين و شناخته‌شده‌ترين شخصيت‌ شيعي در دوره صفويه بوده است كه با صوفيان درافتاد و در راستاي زدودن غبار و زنگار انحراف‌هاي عقيدتي و عملي از ساحتِ معارف شيعي و رد و نقد فرقه‌هاي اهل بدعت - و به‌ويژه عقايد انحرافيِ اهل ‌تصوف - تلاشي چشمگير و در خور تقدير داشته است‌‌‌‌‌‌‌‌. نگارش آثار ماندگار و مؤثري چون عين الحيات و حلية المتقين - به‌عنوان دو اثر اخلاقي و آدابي – بازتاب‌دهندۀ بخشي از مجاهدت‌ها و مساعي او در مسير تبيين و ترويج آموزه‌ها و عقايد مذهب حقه (شيعه) و مقابله با تهديد و تهاجم فرقه‌ها و نحله‌‌‌هاي انحرافي و – به‌ويژه جهلۀ صوفيه - هستند‌‌‌‌‌‌‌‌. علامه مجلسي در عين الحيات كه دربرگيرندۀ وصايا و رهنمودهاي رسول خدا(صلي الله عليه و آله و سلم) به ابوذر غفاري است، به تبيين و تحكيم عقايد حقۀ شيعه و به‌ويژه اعتقاد به امامت و ولايت و بيان جايگاه و شئون ائمه(عليه السلام) پرداخته و با ردِّ تفسيرهاي نادرست صوفيه از مفاهيمي چون زهد، رياضت و تركِ دنيا، در مقام نقد انديشه‌ها و انگاره‌هاي اهل ‌تصوف برآمده است‌‌‌‌‌‌‌‌. علامه مجلسي رسول خدا(صلي الله عليه و آله و سلم) را نخستين ناقد و معارض صوفيه برشمرده و در اين كتاب افزون بر روشنگري در باب كژانديشي‌هاي اعتقادي و عملي صوفيه، به مطاعنِ اقطابِ صوفيه و انحراف‌هاي عقيدتي و عملي ‌آن‌ها نيز اشاره كرده است‌‌‌‌‌‌‌‌. در اين مقاله، پس از نيم‌نگاهي به مضمون و محتواي مقدمه و متن كتاب عين الحيات، به بررسي روش و رويكرد علامه در نقد صوفيه و اهم نقدهاي علامه به اهل ‌تصوف (در باب سماع‌‌، غنا و ذكر خفي و...) پرداخته شده است‌‌‌‌‌‌‌‌.