جايگاه هنر در انديشه شيخ اشراق و اهميت تأثير قوه متخيله در آن

يكي از مسائل مهم در فلسفه اسلامي، امور فرا ماده يا متافيزيك و همچنين امور عقلي و فلسفي محض است كه درك آن با حس ظاهر و مادي امكان پذير نيست. در نتيجه انديشمندان در اثبات اين امور از روش‌هاي عقلي مانند استدلال و برهان و قياس و غيره استفاده كرده‌اند. اما شيخ اشراق در كنار استدلال و برهان با خلاقيت و ابتكار خود از روش هنري در جهت بيان عقايد خود نيز مدد مي‌گيرد به گونه‌اي كه شاخصۀ اصلي آثار ايشان داستان‌هاي رمزي و عنصر نماد و استعاره است. حكايتگري به روش هنري در داستان‌هاي رمزي نشان از اهميت جايگاه قوه متخيله و خيال در انديشه ايشان دارد. از ديدگاه او ابزارهاي معرفت و شناخت حس ظاهري و باطني، عقل، حواس مثالي و قلبي است. ايشان حس باطني را حافظه، حس مشترك و گروه سوم كه متشكل از خيال، واهمه و متخيله است مي‌داند. قوه متخيله يا قوه خيال متصل با نظر به وهم، وظيفه تركيب و تفصيل ادراك ذخيره در قوه خيال و حافظه را عهده دار است، در نتيجه با اين تركيب و تفصيل، قدرت ساخت صور جديدي در ذهن را داشته و مي‌تواند صورت جديدي از مفاهيم فلسفي در قالب نماد و استعاره و داستان رمزي بسازد، به ديگر سخن اين شيوه، روش هنري در بيان مفاهيم خواهد بود. در اينجا نفس منفعل نبوده و با ارتباط خيال انسان با عالم خيال، صور خيالي موجود در عالم خيال را در بر گرفته و به خلق صور خيالي جديد مي‌پردازد. اين مسئله اهميت نگاه هنرمندانه به مسائل هستي را در انديشه شيخ اشراق نشان مي‌دهد.