تأثير مكتب حلاج بر زيبايي‌شناسي سهروردي

مفهوم زيبايي و جلوه‌هاي آن، همواره از مهم‌ترين مقولات مورد بحث در آرا و آثار انديشمندان بوده است. معادل اصطلاحيِ «زيبايي» در حكمت و عرفان اسلامي «حُسن» است كه هم جلوه‌هاي محسوس دارد و هم جلوه‌هاي معقول. بحث از حُسن در انديشۀ اسلامي اغلب در پيوند با بحث از عشق و محبت بوده و تلازم عشق و حُسن پيش و بيش از همه در عرفان و تصوف و بويژه مكتب عرفاني حلاج، با بهره‌گيري از نمادپردازي‌هاي مبتني بر ساحت عشق تنانه و مادي نمود يافته است. در مكتب حلاج، ماهيت عشق به صورت يكي از صفات حق قلمداد شده كه از ذات قديم حق برآمده و در آينۀ خلق متجلي شده است. به عقيدۀ حلاج و پيروان انديشۀ او سلسله‌جنبان عشق، حُسن است كه شوق وصال را در دل عاشق و معشوق مي‌اندازد و آنان را به سمت «حقيقت وصال» و يكي شدن سوق مي‌دهد. در نظام حكمي و فلسفي سهروردي نيز حسن و ارتباط آن با عشق از شأن و جايگاه ويژه‌اي برخوردار است. حسن، كمال ذاتي خداست كه در نور و وجود تجلي يافته و همۀ موجودات به آن عشق مي‌ورزند. گرچه سهروردي به صراحت خود را به هيچ جريان صوفيانه‌اي منتسب نمي‌كند، اما وامگيري او از نمادها، اصطلاحات و انديشه‌هاي صوفيانه قابل انكار نيست. ديدگاه او درخصوص جلوه‌هاي زيبايي حسي كه در نظربازي، رقص و سماع نمود مي‌يابند، يا زيبايي عقلي كه در معرفت، مدارا و عشق به همۀ مخلوقات حق ظاهر مي‌شود، و همچنين اعتبار عشق مجازي نزد او كه به عشق حقيقي رهنمون مي‌شود، حاكي از تأثيرپذيري سهروردي از سنت جمال‌پرستي و عشق الهي در تصوف است كه بويژه در مكتب حلاج و پيروانش نمود بارزي دارد.