هويت ايراني اسلامي در روشن فكري حكمت متعاليه

روش‌هاي فكري در شناخت هستي در ايران پس از اسلام، از قرن سوم به بعد تا حمله مغول و پس از آن، تا زمان مرحوم صدرالمتألهين (قدس سره) همواره دستخوش تحولات اساسي بوده است و بر اساس همين تغييرات روش‌هاي فكري است كه مكاتب فكري و نحله‌هاي معرفتي در علوم انساني به‌ويژه فلسفه، شكل گرفته است. در اين مقاله با روش توصيفي، تحليلي سعي داريم بر اساس دگرگوني‌هاي اجتماعي سياسي جامعۀ ايراني، به سير تطور اين روش‌هاي معرفتي در ايران پس از اسلام به‌عنوان هويت معرفتي ايرانيان پرداخته و با اشاره به پنج دوره از تاريخ ايران پس از اسلام، آثار معرفتي آن دوره‌ها را در علوم انساني به‌ويژه در حكمت اسلامي مورد بررسي قرار دهيم. دوران ترجمه و نفوذ انديشه‌هاي يوناني در جهان اسلام، دوران شكل‌گيري مشرب فكري مشاء و اوج تفكر عقل‌گرايي، دوران ضعف و افول انديشه‌هاي عقل‌گرايي و ظهور مشرب اشراق، دوران توجه به مسائل شهودي و ذوقي محض و گسترش مشرب عرفاني، و بالاخره دوران توجه به مسائل مربوط به اصول و فروع دين و ظهور مذاهب كلامي عقلي و فقهي اصولي، ازدوره‌هاي مهم روش‌هاي معرفتي در تاريخ ايران است. در نهايت ظهور مكتب صدرايي در تلفيق اين روش‌هاي فكري و ايجاد روش فكري متفاوتي به نام «حكمت متعاليه» كه در آن، از تمام روش‌هاي معرفتي گذشته بهره برده و با ارائۀ مباني جديد معرفت‌شناسانه و هستي‌گرايانه چون اتحاد عقل و عاقل معقول، ايجادي بودن معرفت ذهني، اصالت وجود، تشكيك وجود، وحدت وجود و حركت جوهريه، مبتني بر برهان، عرفان، قرآن و احاديث اهل بيت عصمت و طهارت، و همچنين ايجاد پيوستگي منطقي بين مشرب‌هاي مشّايي، اشراقي، كلامي و وحياني كه در روش معرفتي گذشتگان براي شناخت هستي متداول بوده، مدل جديدي از روش فكري را براي آيندگان به ارمغان داشته است.