شاهِ نفتي: نفت و سقوط رژيم پهلوي

نفت از عناصر اساسي در شكل‌دهي به نظام اجتماعي و سياسي ايران معاصر و نيز يكي از منابع اصلي تأثيرگذار در ظهور و سقوط حكومت‌هاي ايران بوده‌است. دولت‌هاي تاريخ معاصر ايران هيچ‌گاه نتوانسته‌اند بدون نفت كشور را اداره كنند. وقتي كه درآمد نفتي منبع اصلي تأمين هزينه‌هاي حكومت باشد، با نوسان اين درآمد، اقتدار حكومت نيز دچار بحران خواهد شد. نحوة مواجهة دولت‌هاي مختلف ايران با درآمدهاي نفتي و چگونگي هزينه‌كردن اين درآمدها نيز نقشي مهم در آيندة دولت داشته‌است. براي اثبات اين‌مدعا، در اين مقاله كوشش شده‌است نقش نفت در حكومت محمدرضا پهلوي تبيين شود. براي اين‌منظور، به‌روش تاريخي و با استفاده از نظرية روان‌شناختي ماروين زونيس به تحليل دوران حكومت محمدرضا پهلوي از زاوية نفت پرداخته شده‌است. به‌دليل متكي‌بودن سلسلة پهلوي به شخص شاه و نقش كانوني او در رژيم، طبيعتاً ويژگي‌هاي شخصيتي و رواني شاه در عملكرد و ساختار نظام تأثير بسياري مي‌گذاشت. نفت از منابع اصلي و اساسي قدرت شاه بود و طبق نظرية زونيس، دو ركن از چهار ركن اساسي شخصيت شاه وابسته به نفت بود. يافته‌هاي اين مقاله مبين آن است كه يكي از دلايل سقوط رواني شاه و به‌تبع آن نظامِ متكي بر شخصِ شاه، بحران‌هاي نفتيِ منتهي به تزلزل اركان رواني او بود.