گفتمان به‌مثابه روش‌شناسي مطالعه تمدن

گفتمان در شمار آن دسته از روش‌شناسي‌هايي است كه دركي تازه از نحوه تحول تاريخ به‌دست مي‌دهند. اين روش‌شناسي، كشف نوعي از آگاهي در مطالعه‌اي تاريخي را هدف قرار مي‌دهد كه معمولاً در سنت‌هاي كلاسيك مطالعات تاريخ فراچنگ نمي‌آيد. اين روش‌شناسي به‌ويژه به كار شناسايي مسير تطور دروني يك تمدن و توضيح منطق ارتباط يك تمدن با تمدن‌هاي ديگر مي‌آيد. تمركز گفتمان بر سازوكارهاي انسجام‌يابي يك مجموعه و توجه آن به منطق توليد همبستگي و سازگاري در درون نظام‌واره‌اي از ايده‌ها، اَعمال فردي و گروهي، اظهارات، تكنيك‌هاي منجر به بروز قدرت اجتماعي، و بستر معرفتي جاري در آن مجموعه، بيانگر استعداد مطالعات گفتماني در حوزه تمدن‌پژوهي است. اين توانايي چه‌بسا به شناسايي برخي زمينه‌هاي ناگشوده در مطالعه يك تمدن راه ببرد؛ زمينه‌هايي كه به‌طور معمول از چشم پژوهشگران دور مي‌مانند. هدف اين مقاله آن است كه اولاً، امكان و چگونگي بهره‌گيري از گفتمان در مطالعه سير تطور تمدن‌ها را نشان دهد؛ ثانياً، سودمندي چنين مطالعه‌اي را ضمن تطبيق آن بر يك عرصه مطالعاتي مشخص كند. تلاش خواهد شد تا ضمن كاربست روش‌شناسي گفتمان، دركي از نحوه پديداري و اهميت‌يابي اظهارات، اعمال و آرايش مفاهيم مركزي در سه حوزه اصلي تمدن اسلامي حاصل كنيم. اين سه حوزه «اسلام نخستين»، «اسلام عصر ميانه» و «اسلام معاصر» است.