بررسي مفاهيم قلب نحوي و مبتداسازي در زبان‌شناسي كلاسيك عربي

جابجايي اركان جمله يكي از موضوعاتي است كه توجه زبان‌شناسان را به خود جلب كرده است. قلب نحوي و مبتداسازي از جمله اصطلاحاتي است كه زبان‌شناسان معاصر براي توضيح اين پديده بكار مي‌برند. قلب نحوي، فرآيند جابجايي اركان جمله به همراه نقش‌هاي دستوري و بدون ايجاد تغييري در معناي تحليلي آن است، و مبتداسازي به فرآيند جابجايي اركان جمله از جايگاه بي‌نشان (/ اوليه) خود به ابتداي جمله و قرار گرفتن در جايگاه مبتدا اطلاق مي‌شود. اين دو پديده علاوه بر ايجاد تقديم و تأخير در جمله، بر ساخت اطلاع و تأكيد جمله نيز تأثير مي گذارند. پديده تقديم و تأخير در مطالعات زبان‌شناسان كلاسيك عربي نيز مورد توجه بوده است و ردّپاي آن در ابتدايي‌ترين آثار تأليفي در اين زمينه؛ مانند «الكتاب» سيبويه و «دلائل الاعجاز» عبد القاهر جرجاني قابل مشاهده است. اين پژوهش با رويكردي تحليلي ـ تطبيقي، به مقايسه آراي زبان‌شناسان معاصر و زبان‌شناسان كلاسيك عربي و تطبيق آراي ايشان بر آراي بيان شده در زبان‌شناسي كلاسيك عربي مي‌پردازد. ازجمله نتايج اين پژوهش مي‌توان به اين موارد اشاره كرد: تطابق قلب نحوي و مبتداسازي به ترتيب با تقديم در نيت تأخير و تقديم بدون نيت تأخير در زبان عربي، ارتباط پديده اشتغال در دستور زبان عربي با مفهوم مبتداسازي و تأكيد، ارتباط مفهوم عنايت و اهتمام با مفهوم برجستگي، ارتباط مفهوم قصر و تخصيص با مفهوم تأكيد.