تحليل ساختاري و گفتماني تمثيل در مرصادالعباد

در هر ژانر ادبي، متناسب با غايت آن ژانر، شگردهاي زباني و ادبي آفريده مي‌شوند و موجب زيبايي و بلاغت آن متن مي‌گردند. زماني آرايه‌هاي ادبي و صُوَر خيال در تحليل متن نقشي برجسته ايفا مي‌كنند كه تبديل به شگردي سبكي شده باشند. در متون تعليمي‌ـ عرفاني كه غايت آن بيان انديشه در قالب زبان و ساختاري زيباست، تمثيل بسامد بالايي دارد، به گونه‌اي كه غالب‌ترين شگرد سبكي‌ـ هنري در اين متون، تمثيل و كاركرد بلاغي و انديشگاني آن است. در اين مقاله، با روشي توصيفي‌ـ تحليلي بلاغت تمثيل را در مرصادالعباد نجم‌الدين رازي بررسي كرده‌ايم و با تحليل دو بُعد ساختاري و گفتماني اين فرايند بلاغي نشان داده‌ايم كه كاركرد و ساختار تمثيل در مرصادالعباد متفاوت از كاركرد آن در ديگر متون عرفاني است؛ زيرا از سطح يك شگرد هنري صرف تا حدي فرارفته‌است، به گونه‌اي كه تمثيل‌پردازي تبديل به شگردي سبكي در بيان آموزه‌هاي معرفتي شده‌است؛ آن گونه كه مي‌توان از آن در كشف گفتمان پنهان متن سود جست. استفادۀ نجم‌الدين رازي از تمثيل موجب استبداد فهم و تك‌صدايي شدن متن شده، از اين رو، ابزاري در راستاي كشف ايدئولوژي نويسنده است. يكي از عوامل اصلي محدوديت فهم معنايي متن و تك‌صدايي شدن آن را مي‌توان در اجزاي تمثيل‌هاي مرصادالعباد يافت كه اغلب اضافه‌هاي تشبيهي هستند تا نماد.