بررسي روايت‌شناسي طبقات‌ الصوفيه بر اساس نظريه «زمان در روايت» ژرار ژنت

روايت، نوعي توالي زماني دولايه است: زمان چيزي كه نقل مي‌شود و زمان روايت. روايت‌شناسي يا دستور زبان روايت، رويكردي نظام‌مند و روش‌مند در بررسي ساختار روايت است كه با بررسي فرم يك اثر ادبي مي‌كوشد به نظام معنايي‌اي فراتر از متن دست يابد و گفتار روايي يا متن را فهم‌پذير كند. بنابراين، روايت‌شناسي مجموعه‌اي از احكـام كلي دربـارۀ سبك‌هاي روايي، نظام‌هاي حاكم بر روايت يا داستـان‌گويي و ساختار پيرنگ است. ژرار ژنت همراه با نظريه‌پردازاني مانند ولاديمير پراپ، اي .جي. گِرِماس و تزوتان تودورف از پيشگامان اين رويكرد ساختارگراست كه شيوه‌هاي روايي متن ادبي را بررسي مي‌كردند. نظام روايت‌شناسي ژنت متأثر از نظريه‌هاي ساختارگرايان است و آثار وي براي اين نظريه‌پردازان ادبي و نشانه‌شناسان اهميت خاصي دارد. ژنت براي توصيف و تحليل ساختارهاي متون ادبي پنج مبحث را مهم مي‌دانست: نظم، تداوم، بسامد، وجه و لحن. اين پنج عامل در چارچوب نظريۀ «زمان در روايت» ژرار ژنت جاي مي‌گيرد كه در بحث‌ها و تحليل‌هاي نقد ادبي در كشورمان، تاحدي تازه است و منتقدان ادبي در ايران كمتر به آن توجه كرده‌اند. يكي از آثار برجسته ادب روايي فارسي، طبقات الصوفيه خواجه عبدالله انصاري است. اين اثر، متني روايي است و مي‌توان آن را بر اساس نظريه روايت در زمان ژنت بررسي كرد. اين پژوهش با بيان نظريه ژنت به يافتن شواهد و مثال‌هايي از ديدگاه‌هاي او در طبقات الصوفيه پرداخته است؛ اين جستار همچنين پنج مبحث زمان در روايت را شرح و واكاوي مي‌كند. به سبب آنكه طبقات الصوفيه از سخنان خواجه عبدالله است و نه از نوشته‌هاي او، ساختار داستاني بسيار استواري ندارد؛ اما  آن را برپايه پنج مبحث نظم، تداوم، بسامد، وجه و لحن، به‌خوبي مي‌توان بررسي كرد و به دستاوردهاي درخور توجهي دست يافت. در نمونه‌هاي بررسي‌شده از طبقات الصوفيه، نوعي زمان‌پريشي، تغيير لحظه‌اي زمان در جريان، پيش‌بيني فرد، پرداختن به جزئيات ريز و وجود تكرار و بسامد در داستان وجود دارد. مهم‌ترين دستاورد اين‌گونه پژوهش‌ها، بهره‌مندي از رويكردهاي نوين نقد، تحليل ادبي و دانش‌هاي جديد، ازجمله روايت‌شناسي، در بررسي متون كلاسيكي همانند طبقات الصوفيه خواجه عبدالله انصاري است.