متن‌شناسي و معرفي كتاب حماسي سالارنامه

سالارنامه كتابي حماسي به شيوه شاهنامۀ فردوسي است. در اين اثر تاريخ ايران از ابتدا تا زمان سرودن آن، دوران زمامداري مظفرالدين قاجار، به نظم درآمده است. اين كتاب دو بخش دارد؛ بخش نخست به نام نامۀ باستان از ابتداي تاريخ ايران تا پايان پادشاهي يزدگرد ساساني را در بر مي‌گيرد و سرودۀ روشنفكر و آزادي‌خواه كرماني، ميرزا آقاخان است. پس از آنكه عوامل حكومتي قاجار او را كشتند، ملااحمد حافظ عقيلي كرماني ـ در اندك زماني بعد از سرودن اين اثر ـ ادامۀ كار را تا دورۀ مظفرالدين‌شاه به انجام رساند. ملااحمد بن حافظ در خدمت عبدالحسين‌ميرزا فرمانفرما، سالار لشكر ايران بود و به همين سبب نام كتاب را سالارنامه گذاشت. اكنون تنها سه نسخه از اين اثر موجود است كه نگارنده با سيري در آنها به معرفي و متن‌شناسي كتاب مي‌پردازد. شاعر با بينشي نو به رخدادهاي تاريخي گذشته مي‌نگرد و آنها را به پيروي از فردوسي در سبك حماسي بيان مي‌كند؛ باتوجه‌به به اين نكته‌ها چهارچوب كلي‌اي از تاريخ ايران، از ابتدايي‌ترين دوران تا زمان قاجار به زبان شعر مي‌توان ارائه داد. زبان شعري آقاخان روان و يكدست و از صنايع ادبي به دور است؛ اما ملا احمد حافظ همواره مي‌كوشد از عناصر بلاغي به‌ويژه تشبيه و ايهام استفاده كند؛ همچنين در مقايسه با زبان نامۀ باستان، مطالب شاعر يكدست نيست. آقاخان از ابتدايي‌ترين زمان ايران براي تاريخ واقعي سخن گفته است. البته به سبب وجودنداشتن اسناد تاريخي تحت تأثير كتاب‌هاي دساتيري بوده است؛ اما در دوره‌هاي بعد تاريخي، به‌ويژه ماديان و هخامنشيان و اشكانيان و سلوكيان و ساسانيان، با اسناد كشف‌شدۀ باستان‌شناسان و ترجمۀ خطوط قديمي، تاريخ صحيحي به زبان شعر ارائه مي‌دهد. احمد بن ملاحافظ نيز با استفاده از تاريخ‌هاي گوناگون دورۀ اسلامي ايران، به‌ويژه روضه‌الصفا ادامه دوره‌هاي تاريخي را به نظم درمي‌آورد و تاريخ درست و فشرده‌اي ارائه مي‌كند.