بازخورد باورهاي مانوي در ادبيات عرب (با تكيه بر سروده هاي ابوالعتاهيه؛ ابونواس؛ ابوالعلاء؛ بشّار)

بررسي مؤلفه‌هاي عرفان در ادبيّات جهاني به‌نوعي خبر از تقارب خاستگاه در همۀ آنها دارد. از جمله كهن‌ترين الگوهاي عرفان، ماني و انديشه‌هاي زهدمآبانۀ اوست. وي با درايت تمام منجي‌گري را از مسيحيت، ثنويت را از زرتشتي و تناسخ روح را از مذهب بودايي برگرفت. بُن‌مايۀ عرفان او هبوط روح، رهايي آن از دنياي تاريكي و پاكيزگي روان بوده، كه از آن به «آب زنده» ياد كرده است. هدف اين پژوهش آن است كه ميزان قدرت، نفوذ و اثرپذيري شاعران زاهدمسلك تازي از بُن‌مايه‌هاي كهن‌الگوي عرفان ماني را، بازخواني كند. شيوۀ پيش‌رو تطبيق مهم‌ترين مؤلفه‌هاي انديشۀ ماني است. اين رويكرد حاكي از آن است كه پس از ظهور اسلام و به‌خصوص در دورۀ عباسي، شاعران تازي با آگاهي و اطلاع در كلام منظوم خويش از باورهاي كهن ايراني بهره برده‌اند. اشتراك مضامين و واژه‌ها در اين مجال نمي‌تواند اتّفاقي باشد، بلكه تأييدي است بر تقدّم خاستگاه آن در بين ايرانيان باستان. اين فرضيه ميتواند بيانگر جوهره‌اي از پويايي تمدّن ايران در دل تمدّن اسلامي باشد.