طرح اسفار اربعه از آغاز تا انجام

ملاصدرا حكيم بزرگ حكمت متعاليه توجهي خاص به تعالي معنوي دارد و در قالب طرح اسفار اربعه عرفاني از آن گفت‌وگو كرده است؛ طرحي مهم كه توجهي درخور را شاهد نبوده و همسان اسفار اربعه عقلي مورد عنايت قرار نگرفته است. اين مقاله بر آن است تا سير تطور اين طرح سلوكي را مورد نظر قرار داده و ريشه­ ها و انديشه­ هايي را نشان دهد كه در كنار يكديگر به تلقي امروزين از اين طرح انجاميده است. نوشته حاضر بر اين روش تأكيد دارد كه آبشخور فكري انديشمندي چون ملاصدرا فارغ از هر نوع مشابهت لفظي بايد مورد توجه قرار بگيرد تا سهم كساني چون ابن­ سينا نيز در كنار نقش عبدالرزاق كاشاني، قطب ­رازي و داود قيصري روشن شود. دستاورد اصلي اين نوشته ارائه تصويري است از طرح اسفار اربعه كه آغاز آن در كلام كاشاني و استادش تلمساني و انجام آن در سخنان ملاصدرا است. اين تصوير با تحليل مباني، اشاره به ثمرات و تعيين سهم انديشمندان ديگر همراه شده و بر اين نكته تأكيد دارد كه عارفان و متألهان همانند ساير انديشمندان پاي بر دوش دستاوردهاي گذشتگان داشته و كاروان عرفان را به منازل جديد رسانده ­اند.