تجلي آيين دادخواهي در ادب فارسي

Portrayal of Seeking Justice in Persian Literature

يكي از مواردي كه در متون ادب فارسي مورد توجه قرارگرفته و به شيوه ­هاي مختلف بازتاب يافته، آيين دادخواهي و تظلّم است. زنجير عدالت، قصه برداشتن، جامه­ ي سرخ پوشيدن، سر راه پادشاهان ايستادن، خاك بر سر كردن و... برخي از مشهورترينِ شيوه‌هاي دادخواهي بوده­است. اين شيوه ­هاي دادخواهي­ به دلايل مختلف از جانب حاكمان يا مردم ابداع شده ­­است. برخي شيوه ­ها همچون زنجير عدالت، عَلَم داد و جامه­ ي سرخ، به وسيله ­ي حاكمان ابداع شده ­اند. در مقابل، متظلّمان نيز از سر ناچاري و براي جلب توجه صاحبان قدرت، روش­هايي خلق كرده ­اند. خاك بر سر كردن، دست در دامن زدن و سربرهنه كردن از اين نوع­ اند. در ظاهر هرگاه كاركردهاي يك شيوه، ضعيف و يا منسوخ مي­شده جاي خود را به شيوه ­هاي جديدتر مي­داده ­است. اين شيوه­ ها در ادبيات فارسي بازتاب يافته و تا سال­ها پس از كهنه شدن، به صورت­هاي مختلف به حيات خود ادامه داده­اند. برخي از شاعران با مقاصد تربيتي و اخلاقي به آن­ها نگريسته‌اند؛ برخي به اصل آن آيين اشاره كرده ­اند و برخي ديگر آن­ها را دست­مايه­ ي مضمون­ سازي­هاي شاعرانه قرار داده ­اند. بعضي از ملزومات آيين دادخواهي مانند تيراَمان، انگشتري زينهار و... را كه در ادبيات هم منعكس شده ­اند؛ مي­توان از فروعات و ملحقات اين آيين و رسوم دانست.