پيوندهاي بين‌المللي از راه تجارت بر محور معاوضۀ نفت

دهۀ 1990 آغاز صادرات نفت براي توسعۀ اقتصادي كشورهاي نواستقلال در آسياي مركزي است كه به‌علت دسترسي‌نداشتن به آبراه‌هاي آزاد بين‌المللي و صرفۀ اقتصادي نداشتن صادرات نفت خام با هواپيما و يا حمل‌ونقل آن از راه‌هاي زميني از نظر به صرفه‌بودن مسير انتقال نفت از ايران به جهت ارتباط دريايي از راه درياي عمان و خليج فارس با اقيانوس‌ها، به معاوضۀ نفت متوسل شده‌اند. شروع آزمايشي اين عمليات نفتي در ايران، از سال 1996 بوده است و با استمرار به‌عنوان يك قرارداد نفتي، نقش مؤثري در روابط اقتصادي بين ايران و كشورهاي آسياي مركزي ايفا كرده است؛ ولي توقف معاوضه در سال 2010 از سوي ايران و همچنين تناسب‌نداشتن سطح توليد نفت خام كشورهاي آسياي مركزي به نسبت ظرفيت بالاي انتقال آن به بازارهاي مصرف و كاهش قيمت جهاني آن و در مقابل افزايش ظرفيت توليد گاز، بر روند رو به رشد روابط اقتصادي از معاوضه، تأثير منفي گذاشته است. به هرحال معاوضه يك ابزار تجارت متقابل براي تعويض كالا است و در عمليات نفتي نيز مورد استفاده قرار گرفته است و موجب صرفه‌جويي در هزينۀ انتقال نفت و فرآورده در داخل كشور و كاهش هزينه‌هاي حمل‌ونقل و رفت‌و‌آمد جاده‌اي و ريلي مي‌شود. با واردات نفت يا فرآوردۀ نفتي توليدي كشورهاي حاشيۀ درياي خزر در يكي از نقاط مرزي ايران و مصرف آن در داخل و در قبال آن صدور نفت يا فرآورده با همان مشخصات از مرز خروجي ديگر در شرايط غير تحريمي تجارت نفت ايران، سبب گسترش روابط تجاري و تقويت مناسبات اقتصادي و سياسي و ارتقاء امنيت ملي اين كشورها مي‌شود.