شرق‌شناسي و اكتشاف جغرافيايي در خدمت راهبرد استعماري: بررسي پيوند اكتشاف‌هاي علمي با سياست استعماري روسيۀ تزاري در برابر قفقاز

تسلط روسيۀ تزاري بر قفقاز در نيمۀ نخست سدۀ نوزدهم، بيشتر از ديدگاه نظامي بررسي شده است. از جنبه‌هاي غفلت‌شدۀ اين موضوع، ذهنيت روس‌ها از جنوب قفقاز و شناختي است كه آنان از اين سرزمين و مردم آن به‌دست آوردند؛ شناختي كه راه تسلط بر آن را هموار كرد. به‌نظر مي‌رسد قفقازي كه امروزه مي‌شناسيم خود نتيجۀ چنين شناختي بوده است و درونمايه‌اي شرق‌شناختي دارد. به بيان ديگر، مفهوم پسااستعماري قفقاز به‌مثابۀ يك كل جغرافيايي و فرهنگي با درك تاريخي ايرانيان و ساكنان بومي اين سرزمين از آن تفاوت دارد. در نوشتار پيش‌رو تلاش شده است بر اين زاويۀ غفلت‌شده از موضوع پرتوافكني و روند تكوين شناخت روس‌ها از جنوب قفقاز و مردم آن و شكل‌گيري ذهنيت استعماري از اين سرزمين بررسي شود. روش نوشتار، توصيفي تحليلي بر مبناي تحليل اطلاعات استخراج‌شده از منابع دست اول به زبان‌هاي مختلف است و در سه بخش سازماندهي شده است: در بخش نخست زمينه و منابع شناخت اوليۀ روس‌ها از جنوب قفقاز ارزيابي مي‌شود؛ در بخش دوم، اقدام‌هاي اكتشافي روس‌ها در سدۀ هجدهم با هدف دستيابي به شناختي علمي از اين حوزه و در بخش سوم، نقش نخبگان بومي در شكل‌گيري و توسعۀ ذهنيت استعماري روس‌ها از تاريخ، فرهنگ و جغرافياي قفقاز بررسي مي‌شود. نتيجۀ نوشتار نشان مي‌دهد كه روس‌ها به موازات اقدام‌هاي نظامي براي تسلط بر قفقاز برنامۀ مشخصي را براي كشف و شناخت اين سرزمين و مردم آن پيش بردند. شكل‌گيري قفقاز به‌مثابۀ سازه‌اي مفهومي با درون‌مايه ژئوپليتيك از دستاوردهاي اين برنامۀ اكتشافي بود.