اسطوره دوزخي در قالي ايراني

درخت يكي از عناصر اصلي و قديمي در نقش‌پردازي فرش در سراسر جهان است. در مناطق متفاوت ايران نيز درخت با اسامي و اشكال گوناگوني، در طراحي فرش مورد استفاده قرار مي‌گيرد. درخت حيات يا درخت جاودانگي و بي‌مرگي، به جوهر وجود انساني در عالم يا به دنياي پس از مرگ اشاره مي‌كند و چنين تعريفي، رايج‌ترين توصيف استفاده از نقش درخت در طراحي فرش است؛ اما كاربرد درخت سخنگو يا درخت واق با مفهوم درخت دوزخي در فرش، حيرت‌انگيز است. در اثبات ريشه‌شناسي مفهومي درخت دوزخي مدارك صريحي در دست نيست. علاوه بر آن، اينكه چرا تنها مناطق محدودي از ايران، فرش‌هايي با اين طرح توليد مي‌كردند، مسئله‌اي درخور پيگيري است. در ابتدا تبريز و هريس در آذربايجان، سپس چهار‌محال و بختياري، كردستان (سنه يا سنندج)، كاشان يا كرمان، مناطقي در ايران هستند كه فرش‌هايي با اين طرح از آنجا جمع‌آوري شده است. درخت واقي و عناصر نقش‌پردازي آن علاوه بر متن يا قسمت‌هاي مركزي قالي، در حاشيه‌ها نيز مورد استفاده قرار گرفته است. همچنين قابل ذكر است كه برخي محققين بر ريشه‌هاي غير ايراني اين طرح اشاره دارند. اين طرح خاص در فرش‌هاي تركيه، هند، چين و برخي از ديگر كشورهاي آسيايي نيز ديده مي‌شود. نويسنده در مقاله حاضر مي‌كوشد تا موضوعات فوق و شيوه تصويرپردازي درخت سخنگو را بر فرش، مورد بررسي قرار دهد.