عقلانيت در تأويل قرآني

Rationality in Quranic Exegesis

هر چند در تعريف واژه تأويل، اشاره اي به عقل نشده، اما حضور التزامي عقل را، در تحليل هسته معنايي آن مي توان يافت. معاني تأويل (تفسير، رجوع، آغاز و ابتدا، پايان و عاقبت، مصير و مرجع، جمع، اصلاح، سياست، تغيير يافتن، تدبير و تقدير) از جهات مختلف قابل تحليل اند؛ از جمله اين كه تغيير، تحول، صيرورت، بازگشت و نيز پيوند با ابتدا و انتها و ... ناظر به نوعي حركت جهت دار و غايت مند هستند. اساساً، تصور حركت، بدون مقصد و غايت ممكن نيست هم چنانكه سخن از غايات، بدون حركت بي معناست. تمركز بر اين نكته، آدمي را به وجود نوعي آگاهي، فكر و انديشه در نهاد واژه تأويل كه در اصل و در بنيان اوليه ي آن نيز هست، رهنمون م يسازد. در واقع، عقلانيت معناي لازم تأويل است و بدون آن تأويل ميسر و بلكه محقق نخواهد شد. لذا، در آيه 7/ آل عمران؛ معيار و عيار انسانيِ تأويل، افزون بر انتساب به الله( جامع جميع اسماء وصفات)، رسوخ در علم است. صرفنظر از اختلافات مطرح در اين زمينه، تمركز و بلكه تأكيد بر علم (اعم از علم الهي يا علم بشري با قيد رسوخ) اشارتي دارد به پيوند تأويل با علم و آگاهي؛ و پيداست علم بدون عقلانيت قابل تصور نيست. با اين حال، اين بعد از تأويل مغفول واقع شده و بلكه از سوي مخالفان مور د انكار قرار گرفته و اساسا تأويل در حد مقول هاي فرقه اي فروكاسته شده است. حال آ نكه پيوند يا به تعبير دقيق تر نسبت تأويل و عقلانيت امري جدي و اساسي و البته نيازمند بيان است. اين نوشتار با روش تحليلي، در پيِ تبيين اين عنصر مقو م تأويل، با اشاره اي گذرا بر ضرورت و چرايي، از خلال ضوابط، اصول و شرايط مطرح شده، مقصود خود را جسته و به اين نتيجه رسيده است كه عقلانيت، عنصر مقو م تأويل است و تأويل بدون آن، قطعا تأويل نخواهد بود و شايد سخني باشد مبتني بر هوي و تفسير به رأي.