تأملي بر فلسفة نظري تاريخ از منظر قرآن

Reflection on the Theoretical Philosophy of History from the Perspective of the Quran

پژوهش‌گران فلسفة نظري تاريخ، كه سرچشمة تفكر آنان وحي نيست، اراده و اختيار انسان را يگانه عامل پديده‌هاي تاريخي مي‌دانند و عوامل ماوراءالطبيعي را در تاريخ بي‌اثر مي‌پندارند. آيا قرآن كريم دربارة سير تحولات و رخداد‌هاي گذشتة انسان چنين ديدگاهي دارد؟ آيا تاريخ بشر مسير خطي مستقيمي را از آغاز تا انجام طي مي‌كند؟ وقايع آن قانونمند و تكرارشدني است؟ سرنوشت محتوم است؟ يا در شعاع ارادة انسان مشيت الهي و عوامل متعدد ديگري روي مي‌دهد؟ مقالة حاضر تحقيقي كتاب‌خانه‌اي و دين‌محور است كه با تأمل بر آموزه‌هاي قرآن كريم و تقابل آن با انديشة خردورزانة فيلسوفان حوزة تاريخ حاصل شده است و بر چندوجهي‌بودن تاريخ بشر تأكيد دارد. برآيند اين كاوش درون‌ديني آن است كه قرآن تاريخ بشر را ماية عبرت و اعتبار مي‌داند و اعتبار يعني جريان‌داشتن قانون در تاريخ و امكان رويداد‌هاي مشابه در شرايط هم‌سان به اين معنا كه اراده و اختيار بشر ارادة الهي است و سنت‌هايي تغييرناپذير در گذشتة انسان دخالت داشته است و تاريخ او هدف و غايت دارد؛ كه در غير اين ‌صورت عبرت در گذشتة حيات بشر باطل و بيهوده خواهد ‌بود.

Researchers of theoretical philosophy of history, whose ideologies are not based on revelation, consider human authority as the mere agent behind historic phenomena and are in denial of Meta historic agents. Does holy Quran hold the same view about the path of previous incidents and transformations? Does human history proceed along a straight path from the beginning to the end? Are historical events rule-governed and repeatable? Is fate certain or is it within human authority, divine will and many other agents? The following writing is a piece of religion-based library research which is obtained by contemplating Quranic teachings and contrasting them with intellectual doctrines of historic philosophers. This article emphasizes the fact that mankind history is multidimensional. The outcome of this intra-religion investigation reveals that human history is looked upon as a glorified source of lesson and credit in holy Quran. and credit indicates the flow of law through history and the possibility for similar events to occur in identical situations. It also indicates that human will and authority, divine will and idiosyncratic traditions have all played a role in formation of human history and this history has an objective and seeks an end; otherwise lessons from the past would be pointless and futile.