واكاوي اقسام فاعل در مكتب صدرايي با تكيه بر آثار صدرالمتألهين و حاجي سبزواري

در متون فلسفي، فاعل را به اقسام مختلفي تقسيم نموده‌اند كه مهم‌ترين آن، تقسيم فاعل به اقسام هشت­گانه‌ي بالطبع، بالقسر، بالجبر، بالتسخير، بالقصد، بالعنايه، بالرضا و بالتجلي است. نگارنده با مراجعه به آثار صدرالمتألهين و حاجي سبزواري و بررسي و تحليل عقلي تقسيم و تقرير آنها از اقسام فاعل و با تأمل در ديدگاه‌هاي مختلف ساير حكيمان و متكلمان مسلمان، به اين نكته پي برده‌است كه تقسيم فوق كه مشهورترين تقسيم در اين زمينه است، اولا تقسيم محصلي نيست و ابهامات و كاستي­هايي دارد و ثانيا تنها تقسيم مطرح در اين زمينه نيست؛ به همين جهت تلاش نموده‌است تا با هدف رفع ابهامات و نواقص آن تقسيمات و ارائه‌ي تقسيمي نسبتا جامع، در ابتدا صورت‌بندي‌هاي جديد و متعددي از اقسام فاعل بر اساس نظرات ملاصدرا و حاجي سبزواري مطرح نمايد و در پايان با تركيب نقاط قوت تقسيمات مختلف و حذف نقاط ضعف و اضافه برخي اقسام، سه صورت‌بندي متفاوت و نسبتا جامع – دو تا بر مبناي مشهور و ديگري بر مبناي نظر مختار نگارنده- ارائه نمايد كه در نهايت، فاعل‌هايي نظير بالطبع، بالقسر، بالجبر به معناي مشهور و بالقصد به معناي خاص يا مشهور، به دليل ابهامات و ايراداتي كه داشتند، از فهرست اقسام فاعل حذف نموده و اقسام ديگري مانند فاعل‌هاي نظير بالطبيعه، بالجبر به معناي جديد، بالاكراه، بالداعي به معناي خاص و بالاراده به معناي اخص، كه مي‌تواند نقصان مزبور را تا حدود زيادي برطرف نمايد، به فهرست اقسام فاعل اضافه كرده ‌است.