گونه‌شناسي توجيه قرائات شاذ در «المحتسب» ابن جنّي

علم قرائات از جملۀ علوم قرآني است كه غني‌ترين ميراث قرائي ـ فرهنگي را در چند سدۀ نخست هجري به خود اختصاص داده است و با رجوع به كتب فهارس مي‌توان شاهد صدها اثر با اين موضوع بود كه در آن دوره به نگارش درآمده است. «توجيه قرائات» به عنوان فصلي مهم از اين علم در گام‌هاي آغازين در لابه‌لاي ديگر آثار قرائي نمود يافت و در اواخر قرن دوم هجري رو به استقلال نهاد. در كنار قرائات مشهوري كه محل بحث و بررسي عالمان اسلامي بود، «توجيه قرائات شاذ» نيز به عنوان حوزه‌اي نوين در قرن چهارم پديدار گشته و آثاري در اين زمينه نگاشته شد. المحتسب في تبيين وجوه شواذّ القراءات و الايضاح عنها اثر ابن جنّي از آغازين و مهم‌ترين نمونه‌هاي توجيه قرائات شاذ قرآني است كه در جستار پيش رو مورد مطالعه قرار گرفته است. نگارندگان با استقراء انواع توجيهات ارائه‌شده براي قرائات شاذ در اين اثر، به گونه‌شناسي اين توجيهات پرداخته‌اند. موارد بررسي‌شده عبارت‌اند از: توجيه بر اساس «قرائات سبعه»، «ديگر قرائات قرآني»، «احاديث رسول اكرم(ص)»، «شعر»، «لهجه‌هاي قبايل عرب»، «امثال»، «قياس» و «سياق آيات».