بررسي نقوش نمادين در آينه‌كاري خانه‌هاي قاجاري بافت تاريخي شهر يزد

بافت تاريخي شهر يزد بناهاي مختلف از دوره‌هاي گوناگون در دل خود جاي داده است كه در اين بين، خانه‌هايي كه به دوره‌ي قاجار تاريخ‌گذاري مي‌شوند از جايگاه ويژه‌اي برخوردار هستند. از ميان آن‌ها، دوازده خانه داراي تزئينات آينه‌كاري هستند كه نقوش مختلفي را در برگرفته‌اند كه از جمله‌ي آن‌ها مي‌توان به كتيبه‌نگاري، نقوش هندسي، گياهي و حيواني اشاره كرد كه دسته‌ي چهارم شامل نقوش پرندگان است. اين پژوهش با استفاده از روش توصيفي، تاريخيتحليلي انجام شده كه بدين‌منظور منابع تحقيق كه شامل منابع مكتوب هستند، با شيوه‌ي كتابخانه‌اي گردآوري شده و با استفاده از آن‌ها به تحليل مفهوم نمادين نقوش موردنظر پرداخته شده است. مهم‌ترين پرسش‌هاي مطرح‌شده در اين پژوهش عبارتند از: 1. از كدام نقوش نمادين در آينه‌كاري خانه‌هاي شهر يزد استفاده شده است؟ 2. منشأ نمادين هر يك از اين نقوش چيست؟ نتايج پژوهش نشان مي‌دهد كه نقوش تزئيني را در چهار دسته‌ي كلي گياهي، حيواني، هندسي و كتيبه‌نگاري قرار مي‌گيرند كه هريك از آن‌ها مي‌توانند دربرگيرنده‌ي معاني نمادين باشند. بسياري از اين نقوش در فرهنگ پيش از اسلام داراي معنا و مفهوم مخصوص به‌خود بوده و در فرهنگ اسلامي نيز يا با همان مفهوم و يا با اندكي تغيير به‌عنوان نماد مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در اين‌بين، برخي از نقوش را مي‌توان مشاهده كرد كه اگرچه در فرهنگ ايران پيش‌ازاسلام حضور نداشته، ولي به‌دليل اهميت و تأكيد بر آن‌ها در فرهنگ اسلامي، هم تأثير خود را بر روي ادبيات فارسي گذاشته و هم در هنرهاي كاربردي مورد استفاده قرار گرفته‌اند. برخي از نقوش نيز در ادبيات فارسي داراي اهميت بوده و به‌عنوان نماد در نظر گرفته شده‌اند؛ لذا مي‌توان سه منشأ فرهنگ ايران پيش‌ازاسلام، فرهنگ ايرانياسلامي و ادبيات فارسي را به‌عنوان منشأ نمادين بسياري از نقوشي نام‌برد كه در آينه‌كاري‌هاي شهر يزد مورد استفاده قرار گرفته‌اند.