بازنگري در طبقه بندي و تاريخ گذاري سفال گونه ي نقش كَنده در گِلابه (اسگرافياتو) در ايران دوره ي اسلامي

كمتر محوطه‌ي تاريخي را در جهان اسلام مي‌توان يافت كه قطعات سفال گونه‌ي نقش‌كَنده‌ در گلابه (اسگرافياتو) از آن به‌دست نيامده ‌باشد. اين گونه‌ي سفال به‌دليل تنوع طرح، نقش، رنگ و سهولت نسبي در ساخت، از مهم‌ترين گونه‌هاي سفال جهان اسلام است كه حداقل در سده‌هاي 4 تا 7 هـ.ق. در بيشتر مراكز توليدي مهم صنعت سفالگري جهان اسلام ساخته ‌مي‌شده و به‌همين دليل پژوهشگران، آن‌را «سفال سنتي جهان اسلام» مي‌خوانند. به اذعان محققين، پراكنش سفال‌هاي نقش‌كَنده در گلابه در محوطه‌هاي ايران از نظر تنوع در فن تزئيني، طرح و كميت در سراسر جهان اسلام بي‌نظير است، با اين‌وجود طبقه‌بندي‌هاي مورد استفاده درخصوص اين سفال در ايران، ناكارآمد بوده و برپايه‌ي استنادات علمي قرار نگرفته‌اند. از اين‌رو پژوهش حاضر تلاش مي‌كند تا با درنظر گرفتن شيوه‌ي ساخت و تزئين اين سفال از يك‌سو، و يافته‌هاي حاصل از كاوش در محوطه‌ها و مراكز مهم توليد سفال در  ايران از سويي ديگر؛ درخصوص طبقه‌بندي و تاريخ‌گذاري اين گونه‌ي تزئيني بازنگري نمايد، به‌گونه‌اي كه قابليت تعميم‌ به تمامي قطعات سفال‌هاي به‌دست آمده از اين گونه در محوطه‌هاي مختلف را داشته باشد. پرسش‌هاي پژوهش حاضر عبارتنداز: چگونه مي‌توان سفال نوع نقش‌كَنده در گلابه ايران را به وجهي طبقه‌بندي نمود كه تمامي نمونه‌هاي به‌دست آمده از اين سفال در سراسر ايران را پوشش دهد؟ و يا ساخت اين گونه‌ي سفال در چه سده‌هايي رواج بيشتري داشته و تا چه زماني در ايران توليد مي‌شده است؟ انجام پژوهش حاضر از طريق گردآوري اطلاعات به‌صورت كتابخانه‌اي و تطبيق ميداني يافته‌هاي مربوط به اين حوزه صورت گرفته ‌است. نتايج اين پژوهش حاكي از آن‌ست كه طبقه‌بندي با درنظر گرفتن ويژگي‌هاي فني و تزئيني در كنار هم، مي‌تواند جامع‌ترين طبقه‌بندي ممكن باشد و در اين راستا سه سبك تزئيني كلي نقش‌كَنده‌ي خطي در گِلابه با چند زير سبك، گِلابه‌تراشي، و سبك تركيبي معرفي شدند. همچنين برخلاف نظر  اغلب پژوهشگران كه زمان ساخت اين سفال را منحصر به سده‌ي 7 هـ.ق. دانسته‌اند، اين گونه از سفال حداقل تا دوره‌ي صفويه در ايران توليد مي‌شده است.