گفتمان عرفان در رمان جزيره سرگرداني و ساربان سرگردان

ورود مدرنيته موجب تغييرات گسترده‌اي در سطوح مختلف جامعۀ ايران، از جمله سطح فكري و فرهنگي شد و گفتمان عرفاني كه مي‌توان گفت از گفتمان‌هاي سنّتي مسلط در فرهنگ ايراني بود، دچار تغييراتي شد. رمان‌هاي فارسي، از جمله بسترهايي بودند كه اين تغييرات را نشان دادند يا خود در زمينۀ ايجاد دگرانديشي مؤثر واقع شدند. بنابراين، بررسي آن‌ها مي‌تواند نقش مهمي در جريان‌شناسي عرفان و جايگاه عرفان در دورۀ معاصر داشته باشند. هدف اين پژوهش نيز بررسي بازنمايي گفتمان عرفان در رمان جزيرۀ سرگرداني و ساربان سرگردان از سيمين دانشور است. در اين رمان، سه گفتمان «سنّتي»، «مدرن» و «نيمه‌سنّتي» بازنمايي شده‌است. در گفتمان سنّتي، تكيه بر اين است كه عرفان در همان مفهوم سنّتي خود براي رهايي انسان از سرگرداني، دوباره احيا شود. اما در گفتمان مدرن، به انتقاد از عرفان پرداخته شده‌است و نقشي براي اين انديشه، در حلّ مشكلات جامعۀ معاصر قائل نشده‌اند. بازنمايي اين دو گفتمان با «بدنمايي» يا حداقل، نقطه‌ضعف داشتن همراه بوده‌است. در گفتمان «نيمه‌سنّتي» كه بازنمايي با «خوب‌نمايي» همراه است، نويسنده مبتني بر آموزه‌هاي عرفان سنّتي، عرفاني ارائه داده‌است كه با جامعۀ مدرن همخواني دارد.