تجلي خداي بي‌كرانه (زروان) در شاهنامه و شخصيت زال

از ديرباز تاكنون يكي از دغدغه‌هاي انسان، چگونگي برخورد با طبيعت، توجيه و فرجام‌كار جهان بوده‌است. به همين منظور، در زندگي خويش از طريق باورهاي هستي‌شناسانه، به تبيين‌كائنات و چگونگي‌آفرينش پرداخته‌است. يكي از اين باورهاي اسطوره‌اي، «آيين زروان» است. بايد گفت كه آيين زرواني در تاريخ مزديسنا به منزلۀ امر گذرنده و غيرثابتي نبوده، بلكه يكي از مباني اوّليۀ آيين زرتشتي محسوب مي‌شد. بعضي «زروان» را مكان مطلق (ثواش) و بعضي او را زمان مطلق دانستند و گاهي مفهوم (قدر) و سرنوشت نيز داشته‌است. ضرورت بررسي اين مسئله در اهميت درك نكته‌ها و اعتقادهاي ديرين است كه پرده از معاني و رموز شاهنامه برمي‌دارد و باعث گره‌گشاي بعضي از پيچيدگي‌ها مي‌شود؛ زيرا حكيم فردوسي ميان پديده‌هاي شگفت‌انگيز اسطوره و قهرماناني‌ كه وجودشان در حماسه ضروري است، تلفيقي ايجاد كرده، اسطوره و حماسه را به يكديگر اتصال داده‌است. مسئله اين است كه آيا مي‌توان تجلّي «زروان» را در شاهنامۀ فردوسي با هستي زال مقايسه كرد؟ همچنين، عناصر طبيعي و ياريگران زروان در شاهنامه به صورت نمادين كدامند؟ در اين مقاله، بازتاب نظريه‌هاي زرواني در هستي، تولد، ازدواج زال، پيروزي رستم بر اسفنديار از يك سو، و رستم و شغاد به عنوان فرزندان زروان، يعني «هرمز و اهريمن» از سوي ديگر كاملاً مشهود است.