نقد اجتماعي از نگاه امام علي(ع) در نهج‌البلاغه

نقد اجتماعي از موضوعات مهمي است كه به‌رغم پيشينه ديرينه در تاريخ انديشه و عمل بشري، امروزه به‌دليل الزامات و مقتضيات زمان اهميت و ضرورتي مضاعف يافته است. پيشرفت و تعالي جامعۀ انساني منوط به غناي انديشۀ‌ نقد و پربار شدن و غناي انديشه‌‌ نقد مستلزم روشمند شدن و سامان‌بخشي به آن است. از اين‌رو در سنت‌هاي فكري مختلفِ انديشۀ بشري و به‌ويژه در ميان انديشمندان معاصر غرب تلاش‌هاي ارجمندي براي پي‌ريزي و استحكام بخشيدن به مباني تئوريك نقد و عرضۀ نظريه‌اي دربارۀ نقد اجتماعي صورت گرفته است. در اين مقاله كوشش شده تا با بهره‌گيري از روش تحليل محتوا و با تحقيق و تأمل در متن نهج‌البلاغه، به‌عنوان يكي از متون مهم و تأثيرگذار در ميراث فكري مسلمانان، امكان استنتاج و تدوين نظريه‌اي درباره نقد اجتماعي از اين متن بررسي گردد. اگر نظريۀ نقد را به مثابۀ چارچوبي منسجم مشتمل بر اصول و مفروضات نقد، ملاك‌هاي تشخيص نيك از بد، مرجع تعيين‌كننده اين معيارها، شرايط و ويژگي‌هاي منتقد و نيز كارگزار يا كارگزاران نقد بدانيم، اين مقاله كوشيده است با تأكيد و تمركز بر معيارهاي نقد اجتماعي در نهج‌البلاغه امكان استنتاج و عرضۀ نظريه‌اي را در اين باب نشان دهد. حاصل بحث اين است كه از نگاه نهج‌البلاغه مهم‌ترين معيارها و ملاك‌هاي نقد اجتماعي عبارتند از پرسش گري، آينده‌نگري، حساسيت نسبت به ارزش‌هاي بنيادين جامعه و مسئوليت‌پذيري اجتماعي. اين معيارها در واقع ملاك تمييز بين جامعۀ به سامان و ايده‌آل از جامعۀ نابه سامان است.