بررسي معني‌شناسي واژه ذلّت در نهج‌البلاغه با رويكرد با هم‌آيي هم‌نشيني و جانشيني

واژه ذلت از پركاربردترين واژه ها، در قالب هاي مختلف اشتقاقي در نهج البلاغه است. امام علي(ع) با بهره‌مندي از معارف بلند الهي و براي تعالي جايگاه انسان و ارزش هاي انساني، صورت هاي گوناگون اين واژه را در گفتار و نوشتار به‌كار گرفته تا تصاويري تأثيرگذار در ذهن مخاطب ايجاد كند و او را به‌سوي عزت و كرامت رهنمون سازد. از منظر علم معني شناسي بررسي مفهوم اوليۀ واژه و سير تحول آن از دورۀ جاهلـي تا متـن نهج البلاغه امري ضروري است و تلاش مي شود تا بـراسـاس روابـط هم نشيني و جانشيني به دو پرسش پاسخ داده شود: يكي آن‌كه كدام واژه ها بيشترين همنشيني را با واژۀ ذلت دارد؟ و از سوي ديگر با رويكرد جانشيني چه واژه ها و احياناً جملاتي تداعي‌كنندۀ مفهوم ذلت هستند؟ برآيند اين پژوهش كه با روش توصيفي تحليلي سامان يافته نشان مي دهد واژگاني از قبيل عزت، نفس، طمع، اسارت، مستكينه، عار و فرار بيشترين همنشيني را با ذلت داشته و كلماتي از قبيل قماءه، دناءه، ضعه و خسف و حتي برخي جمـله ها، بر محور جانشيني معناي ذلت را به ذهن مي رساند؛ افزون بر اين تداعي آوايي برخي واژه ها مثل أضلّ و أزلّ در تبادر معناي ذلّت در انديشه مخاطب قابل توجه است.