نگاهي به منظومۀ نويافتۀ زال و مقاتل‌ ديو

سرگذشت زال، فرزند سام نريمان، يكي از پرماجراترين و شگفت‌آورترين داستان‌هاي متون حماسي و پهلواني ايران است. موي سپيد زال، رانده شدن او از درگاه پدر، پرورش يافتن در آشيانۀ سيمرغ و در نهايت عمر طولاني او، همگي ويژگي‌هايي است كه چهرۀ زال را نسبت به ديگر قهرمانان داستان‌هاي ملّي متمايز نشان مي‌دهد. در شاهنامه، زال در آغاز جواني‌ پهلوان نيرومندي است، امّا به محض رسيدن رستم به سنّ بلوغ، به دليل ضعف پيري از حضور در ميدان جنگ كناره مي‌گيرد و جاي خود را به فرزند مي‌دهد و از آن پس، نقش قهرمان خردمندي را بازي مي‌كند كه راهنماي شاهان و پهلوانان است. ظاهراً اين نقيصه در سرگذشت زال سبب شده كه در ادوار بعد داستان‌گزاران به خلق داستان‌ها و رواياتي بپردازند كه در آن‌ها زال، با وجود كهولت سن، همچنان از يلان سترگ ايران به شمار مي‌رود و در ميدان‌هاي جنگ، هنرنمايي‌هاي بسياري از خود نشان مي‌دهد. يكي از اين دسته داستان‌ها نبرد زال با دسته‌اي از ديوان در آغاز جواني‌ است كه بر آن‌ها پيروز مي‌شود. در اين مقاله نخست به بررسي داستان‌هاي زال در متون حماسي و پهلواني ايران مي‌پردازيم و سپس نگاهي به منظومۀ ناشناختۀ «زال و مقاتل ديو» مي‌اندازيم و با بررسي برخي قراين متني، حدود تقريبي سرايش آن را نشان مي‌دهيم.