روش ساخت و كاربرد حبر اسود در نسخه‎هاي خطي با تأكيد بر رسالۀ عمده‌الكتاب مضبوط در كتابخانۀ آستان قدس رضوي

هدف: در نسخه‎هاي خطي علاوه بر مداد يا مركب، به دو نوع مركب ديگر به نام حبر و ليقه اشاره شده است. در اين مقاله با رجوع به نسخه‌هاي قرون اوليۀ اسلامي به‎ويژه رسالۀ عمدهالكتاب مضبوط در كتابخانۀ آستان قدس رضوي، تلاش شده است به ويژگي‌ها و تفاوت انواع مركب پي برده شود. هدف اصلي مقالۀ حاضر، شناخت روش ساخت و كاربرد حبر اسود است. روش پژوهش: گرد‌آوري اطلاعات كتابخانه‌اي و اسنادي و در برخي موارد نيز براي اثبات صحت روش‌ها،  روش آزمايش به كار گرفته شده است. به‎همين دليل، روش تحقيق تركيبي از روش توصيفي و تجربي است. براي رسيدن به نتايج دقيق، ابتدا روش تهيۀ حبر اسود در نسخه‎هاي خطي شناسايي شده و در تطبيق با يكديگر و به‎ويژه رسالۀ عمدهالكتاب قرار گرفت. سپس نتيجه به شكل آزمايشي ساخته و نتايج مشاهده شد. يافته‎هاي تحقيق: يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد شيوۀ ساخت و كاربرد مركّب‌هاي مداد، حبر و ليقه متفاوت است. حبرهاي اسود با تركيبات ثابت: مازو، زاج، صمغ و آب، داراي چهار شيوۀ ساخت و چهار كاربرد متفاوت هستند كه در نگارش بر روي كاغذ، پوست، سنگ و سفال استفاده مي‎شوند. نتيجه‎گيري: مقايسۀ متن نسخه‎هاي خطي عُمدهالكتاب،  بَيانُ الصَناعات،  قَطَفُ الأزهار،  دُرُ المَكنون،  تُحَفُ الخَواص، صُبح الأعشي و كتاب‎آرايي در تمدن اسلامي  نشان داد در تمام منابع ذكر شده به‎غير از عُمدهالكتاب، به دلايلي از قبيل نقص، پراكندگي و ترجمۀ اشتباه نمي‌توان به شيوه‌هاي ساخت و كاربرد انواع مركب دست يافت.