فراروايت‌هاي اخلاقي و داستان‌هاي عاميانة ايراني

EthicalMetanarratives and the Iranian Folktales

داستان‌هاي عاميانه عموماً داراي ساختاري كلاسيك، محتوايي پيش‌بيني‌پذير و پاياني بسته‌اند. به‌لحاظ محتوا نيز، اغلب تابع كلان‌روايت‌هاي اجتماعي و اخلاقي‌اند كه مبتني بر آن، بدكاران كيفر مي‌بينند و نيكوكاران پاداش مي‌گيرند؛ باوجود اين، استثناهايي نيز وجود دارد. در اين نوشتار نشان داده مي‌شود كه در بسياري از داستان‌هاي عاميانه، فراروايت‌هاي اخلاقي شكسته مي‌شوند؛ چنان‌كه شخصيت داستان با ارتكاب كنشي غيراخلاقي، فرجامي نيك مي‌يابد و سعادتمند مي‌شود. در اين داستان‌ها، پيامد كنشِ ناپسند مجازات نيست و كنشگر نيز از راه ناصواب و بي‌هيچ رنجي به ثروت مي‌رسد، سعادتمند مي‌شود و مقام و منزلت مي‌يابد. طرفه آن است ‌كه اين داستان‌ها نه‌تنها در طول زمان ازميان نرفته‌اند؛ بلكه سينه‌به‌سينه نقل شده و به‌واسطة راويان معتبر (پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها) مشروعيت يافته‌اند. هدف مستقيم اين داستان‌ها سرگرمي است، نه تعليم؛ اما به قول ليوتار، به‌سبب «تكرار در طول زمان» و به‌واسطة «اعتبار راوي»، گويي از حوزة اخلاق توصيفي بيرون آمده و كم‌كم به حوزة اخلاق هنجاري (تجويزي) وارد شده‌اند. بدين ترتيب، به‌نظر مي‌رسد افول فراروايت‌ها كه از ويژگي‌هاي ادبيات پست‌مدرن است، دست‌كم در حوزة فراروايت‌هاي اخلاقي، در داستان‌هاي عاميانه نيز رخ داده است. در اين نوشتار، كوشش مي‌شود ابعاد مختلف اين مسئله تبيين شود.