قواعد فلسفي و برهان تمانع در الميزان

فلسفه به عنوان علمي كه از مطلق وجود بحث مي‌كند، از جمله علومي است كه همواره مورد هجمه مخالفان يا تأييد موافقان بوده است. عده‏اي قواعد عقليِ اثبات‏شده در اين علم را فاقد حجيت و در تفسير متون ديني بدون كاربرد مي‏پندارند و در مقابل، عده‏اي آن را در عمق بخشيدن به فهم ما از آيات و روايات دخيل مي‌دانند. علامه طباطبايي با نگارش تفسير الميزان كاربرد فلسفه را در عمق بخشيدن به فهم ما از آيات قرآن مجيد روشن ساخت. يكي از مهم‏ترين كاربرد‌هاي اين قواعد، در آياتي مشخص مي‌شود كه به اثبات توحيد با استفاده از براهين مختلف مي‌پردازد و برهان تمانع، از جمله براهيني است كه هم در آيات قرآن و هم در فلسفه مطرح شده است. اين برهان با تكيه بر عدم فساد عالم، وجود آلهه‌هاي مختلف را نفي مي‌كند. در اين نوشتار با روش تحليلي ـ توصيفي برآنيم كه با بررسي اين قواعد در محدوده آيات مربوط به توحيد و يگانگي خداوند، به كاربرد فلسفه و قواعد آن در آيات مربوط به برهان تمانع از ديدگاه الميزان بپردازيم. علامه در تفسير آيات مربوط از چهار قاعده فلسفي استفاده كرده ‌است: 1. منحصر در فرد بودن نوع مجردات؛ 2. استحاله تخلف معلول از علت تامه؛ 3. وحدت عددي نبودن وحدانيت در واجب الوجود؛ 4. لزوم سنخيت بين علت و معلول.