بررسي و بازخواني دليلي از ابن‌سينا بر ابطال ماترياليسم

شيخ در فصل نخست نمط چهارم اشارات با بهره جستن از طبايع مشترك كه ضمن اشياي مادي موجودند، استدلالي را ترتيب مي‏دهد بر بطلان ماده‏گرايي كه دو برداشت از آن قابل طرح است. بنابر برداشت نخست طبايع اشياء موجود و مجرداند و بنا بر برداشت دوم موجود و نامحسوس‌اند، گرچه مجرد نمي‌باشند و برداشت اول مورد تأمل شارحان و انديشمندان بعدي قرار گرفته است. در اين استدلال، ميان طبيعت كلي يا بشرط لا كه مجرد است، و طبيعت من حيث هي كه لابشرط است، خلط شده است. آنچه در ضمن افراد مادي موجود است، طبيعت من حيث هي است كه به نعت كثرت موجود بوده و مادي است و آنچه مجرد است طبيعت به شرط لاست كه در ضمن افراد موجود نيست. در اين مقاله مي‏كوشيم با الهام گرفتن از كلمات شيخ، استدلال وي را به‏گونه‏اي تقرير كنيم كه در معرض اين اشكال نباشد. به گمان نگارنده، شيخ درصدد است با اثبات نارسايي حواس در دريافت طبايع محسوس، مبناي معرفت‏شناختي و روش‏شناختي ماده‏گرايي را ابطال نمايد، نه اينكه آن را اثبات كند. در ضمن اشياي مادي، طبيعت غيرمادي موجود است و مقصود شيخ از نامحسوس بودن طبيعت، نامحسوسِ هستي‏شناختي نيست، بلكه نامحسوسِ روش‏شناختي و معرفت‏شناختي است.