پژوهشي در باب قاعده اقدام متقابل بر اساس آيه 58 سوره انفال

قاعده وفاي به عهد كه كانون اصلي مقررات گوناگون نظام بين الملل معاهدات است با وقوع نقض طرف عهد قداست خود را از دست مي دهد و قاعده اقدام متقابل مشروعيت مي يابد . قاعده اخير در تمام نظام هاي حقوقي از جمله نظام حقوقي قرآن همواره مهم ترين استثناي مشروع بر قاعده «وفاي به عهد» است. از نظر آموزه هاي قرآني نقض پيشين تعهدات دو مصداق دارد: نقض واقعي و پيمان شكني آتي مبتني بر قرائن قطعي (نقض حكمي) هر دوي آنها مبناي جواز قاعده اقدام متقابل را تشكيل مي دهند. مستند قرآني جواز قاعده اقدام متقابل مربوط به نقض حكمي آيه 58 سوره انفال است. از اين آيه به دليل شگفتي معنايي، همواره دو ديدگاه تفسيري در كار بوده است. در شيوه نخست، براي استنباط حكم آيه، نيازي به پيوند معنايي با ديگر آيات مربوط به «نقض پيمان» ديده نمي شود؛ زيرا ويژگي اعجاب آفريني آيه، تشريع حكم با الفاظي مختصر و معنايي گسترده است. اين روش تفسيري، مشابه همان شيوه استنباط فقهي از آيه است. (قاعده نبذ) در روش تفسيري مورد نظر اين نوشتار، كشف «جواز نقض متقابل» در روابط قراردادي دولت اسلامي مبتني بر نظام معنايي آيات است؛ زيرا در نظريه اخير، متناسب با ديدگاه جامع قرآن، شرط مشروعيت «قاعده» يعني وقوع نقض ابتدايي، مفروض است. در عين حال اين آيه با آيات مربوط به نقض پيشين (واقعي) ارتباط معنايي دارد. با اين نگاه تحليلي، معرفي مصداق جديد از عدالت محوري در روابط قراردادي ميان دولت ها (نوآوري قرآني) برجسته مي گردد؛ زيرا بر اساس اين روش تحليلي، ويژگي «عمل متقابل» بودن «قاعده» در برابر «پيمان شكني پيشين» تبيين مي گردد.