تحليل و ارزيابي قاعدة «امكان اشرف»

غرض اصلي از اين نوشتار بررسي دلايل و مفاد قاعده «امكان اشرف» در فلسفه مشاء و حكمت متعاليه است. در اين راستا آشكار خواهد شد كه علاوه بر عدم تماميت دلايل اين قاعده، مفاد آن بدون استمداد از وحدت شخصي وجود پذيرفتني نيست؛ زيرا دلايل مشهور قاعده، همگي مبتني بر استحاله صدور كثير از واجب‌تعالي و كفايت امكان ذاتي ممكنات براي صدور از واجب‌تعالي است؛ درحالي‌كه اولاً اين دو مبنا با يكديگر ناسازگارند و ثانياً طبق نظر نهايي صدرالمتألهين و محققان، صدور كثير از واجب‌تعالي ممكن است؛ اما مفاد اين قاعده مستلزم تسلسل است و قواعد و مباني فلسفي تا قبل از ظهور حكمت صدرايي قادر به حل اين معضل نبوده‌اند. صدرالمتألهين نيز براي حل آن چاره‌اي جز تمسك به وحدت شخصي وجود نيافته است. استدلال بر اين قاعده از طريق عين ربط بودن معلول به علت هستي‌بخش نيز راهي است كه حكمت متعاليه براي اثبات آن هموار ساخته است. تتبع بسيار، فراواني مدارك، تقرير صورت منطقي استدلالات و نگاه منتقدانه از ويژگي‌هاي اين نوشتار است.