بررسي خاستگاه عرفان در «هشت‌كتاب» بر اساس سه مولفۀ عرفاني عاشق و معشوق، ابزار شناخت و حجاب

پژوهش هاي زيادي دربارۀ آثار سهراب سپهري انجام شده و عرفان در آثار وي از مهمترين موضوعات اين پژوهش ها است؛ از اين رو، توجه به مناقشات و اختلاف نظر ميان پژوهش گران دربارۀ نگرش شناختي سپهري بسيار بااهميت است. با اين حال، تاكنون پژوهشي كه بر اساس عناصر عرفاني، جنبه هاي شناختي و معرفتي آثار وي را روشن كرده باشد، صورت نگرفته است. هدف اين مقاله، بررسي سنخ شناسي شعر سپهري و سنجش آن با مولفه هاي عرفاني و يافتن پاسخ اين سوالات است كه محتواي شناختي شعر سپهري با كدام مكتب عرفاني سنخيت دارد؟ «حقيقت» و «حجاب» در «هشت كتاب» چگونه است؟ و آيا سپهري توانست به حقيقت دست يابد يا نه؟ روش پژوهش در مقالۀ حاضر، كيفي و استقرايي است و چارچوب تحليل از گزاره هاي عرفاني احصا شده است. در اين مقاله، ابتدا ديدگاههاي مطرح شده در پژوهشهاي انجام گرفته بر عرفان سپهري ارائه و در سه دستۀ كلي معتقدان به عرفان ايراني اسلامي، ذن بوديسم كريشنامورتي و فلسفي روانكاوي تقسيم بندي شده است. در گام دوم، مباني نظري پژوهش بر پايۀ مولفه هاي عاشق و معشوق، ابزار شناخت و حجاب تبيين شده و اشعار سپهري برپايۀ مولفه هاي عرفاني ياد شده، نقد و بررسي گرديده است. نتيجۀ بررسي نشان مي دهد عاشق و معشوق، ابزار شناخت(دل) و حجاب در «هشت كتاب» با آن چه در عرفان ايراني اسلامي آمده، متفاوت است و با ذن بوديسم و روان كاوي لكان شباهت دارد؛ وانگهي حقيقت در هشت كتاب، پيوند بي واسطه با پديده ها از طريق حواس به ويژه چشم است و «دانش»، «زبان» و «نام» به عنوان حجاب معرفي مي شوند و در آخرين شعر «هشت كتاب» نيز به ناتواني در دستيابي به حقيقت اشاره مي شود.