زمينه هاى تاريخى و اجتماعي ظهور تصوف عملي درفرهنگ اسلامي

تمايز و پيدايى هريك از فرقه ها و مكتب هاى اسلامى در قرون نخست را مى توان معلول عوامل و زمينه هاى متعددى دانست كه در يك فرآيند تدريجى و گاه متأثر از يكديگر به وقوع پيوسته اند. پژوهش گران اين عوامل مختلف را در يك تقسيم بندى كلّى به بيرونى و درونى، طبيعى و غيرطبيعى و گاهى به داخلى و خارجى تقسيم كرده اند و از ميان آنها به اسباب متعدد نفسانى، فكرى، سياسى، مذهبى و اجتماعى اشاره نموده اند. خاستگاه و سرچشمه هاى تصوف و عرفان اسلامى را نيز نمى توان مستقل از عوامل ياد شده، مورد فحص و بررسى قرار داد. پيدايش راه و رسم عرفانى در قرون اوّليه را نمى توان به طور دقيق، فرقه گرايى به معناى خاص آن، كه عمدتاً ناظر به تمايز انديشه هاى كلامى است، به حساب آورد و بدين جهت است كه بيشتر ملل و نحل نگاران نيز تصوف اوّليه را در زمره فرقه هاى اسلامى شمارش نكرده اند. با اين حال برخى عوامل كه در ظهور و بروز فرقه هاى كلامى و دسته بندى هاى فقهى دخيل بوده است، در پيدايى اين نحله نيز سهم قابل توجهى داشته اند; هرچند نمى توان از اسباب ويژه و يا حداقل تأثير بيشتر برخى عوامل، تاريخي ان چشم پوشى كرد. در مبحث حاضر تلاش مى كنيم از ميان عوامل مختلف پيدايى تاريخي تصوف و عرفان به مهم ترين عوامل تاريخي واجتماعي وسياسي كه مورد تاييد بيشتر عرفان پژوهان نيز واقع شده است، اشاره نماييم.