چهره‌هاي جنون؛ از فوكو به ابن‌ حبيب‌ نيشابوري

Faces of madness: Foucault to Ibn Habib Neyshaboory

ابن­ حبيب­ نيشابوري در كتاب خويش – كه ذيل ادبيات صوفيانه دسته ­بندي مي­ شود- اقسام معاني جنون را برمي­ شمرد؛ در اين طبقه­ بندي، هرگز جنون، بيماري پنداشته نمي­ شود و نقطۀ مقابل خردمندي نيست. ديوانه كسي است كه سبكي متفاوت از زندگي همگاني را برمي­ گزيند و هنجارهاي رسمي را زيرِ پا مي­ نهد. بدين­ ترتيب، ديوانه همچون نقاد اجتماعي-سياسي بازنمايي مي­ شود. ديوانگي، زبان حاشيه ­نشينان و مطرودان است. از اين­روست كه همواره شكل طنز و هجو به خود مي­گيرد و سلسله مراتب معرفتي-اخلاقي را باژگونه مي ­سازد. فوكو نيز گفتمان روانپزشكي كه تحت كردارهاي شكاف­ انداز، دو قطبيِ «عقل-جنون» را برمي­ سازد و كردار انديشيدن به شيوۀ متفاوت را منتفي مي­ سازد، به نقد مي­ كشد. از ديد فوكو، روانپزشكي ابزار كنترل اجتماعي و حذف سوژه­ هاي تكين است. اين رهيافت، نگاه فوكو را به فهم ابن­ حبيب نيشابوري از جنون نزديك مي ­كند. البته برخلاف ابن ­حبيب نيشابوري، فوكو از هرگونه تفسير رمانتيك يا ذات­ گرايانه از يك باطن معصومانه امتناع مي­ ورزد. فوكو، هرگونه بازگشت به گفتمان­ هاي پيشامدرن را همچون رهيافتي ارتجاعي نفي مي­ كند. او به مفهوم جنون توجه مي­ نمايد از اين حيث كه شكلي از سياست­ ورزيِ غيررسمي را ممكن مي­ كند: نوعي اِعمال قدرت از پايين به بالا، فراروي از كردارهاي تقسيم ­كننده. به عبارتي ديگر: فراسوي نيك-بد يا صدق-كذب. اما ابن حبيب نيشابوري، در چارچوب گفتمان صوفيانه، از زبان شيدايان يك گفتمان هژمونيك عليه گفتمان فلسفي مي ­سازد. مقالۀ حاضر با مقايسۀ ديدگاه ابن حبيب­نيشابوري با فوكو مي­ كوشد از شباهت­ هاي ظاهري به تفاوت­ هاي گفتماني برسد.

Ibn Habib Neyshaboory in self' book –that it is classified as sufi literature- considers the kinds of madness. In this classification, never madness isn't conceived as illness and it isn't the contrast with rationality. A madman is a man who he chooses different style with public life and refuses formal normal. At a conclusion, a madman is representated as critic of society and politics. Madness is language of outcasts and isolated persons. Therefore, it is irony and overturne ethics-knowledge regime.Foucault, also, criticizes psychiatry' dividing practices that constitutes reason-madness polarity and denies a different ways of thinking. In view of Foucault, psychiatry is a apparatus for social control and rejaction of singular subjects. In this approach, Foucault's perpective becomes similar to Ibn Habib's.But, Foucault, against Ibn Habib, avoids romantic or essentialist interpretation about a innocent essence. Foucault considers refrence to pre-modern discourses as a regressive approach. He pays attention to madness concept because it make possible forms of informal politics: ways of practicing power down to up and pass out of dividing practices. It is beyond of good-bad or truth-false. But Ibn Habib, in sufi discourse, constitutes madness language as hegemonic discourse against philosophical discourse. This article make a comparison between Foucault and Ibn Habib and it transfers superficial similarity to discoursive difference.