بررسي مقايسه اي سير اسماء جمالي خداوند در متون عرفاني قرن چهارم و ششم هجري (مطالعه موردي كشف المحجوب و روح الارواح)

در متون صوفيانه و عارفانه و در آموزه‌هاي عارفان، مبحث اسماءالله جايگاه ويژه‌اي دارد كه مي‌توان گفت تقريباً از ساير مباحث عرفاني گسترده‌تر و بااهميت‌تر است. به‌خصوص بحث در باب اسماء جمالي و جلالي پروردگار، چگونگي جلوۀ آن‌ها و آثار خاصي كه هريك در روح انسان به‌جا مي‌گذارند، بخش اعظمي از آثار عرفاني را به خود اختصاص داده است و نويسندگان صوفي‌مسلك به طرح نظريات خويش در اين زمينه پرداخته‌اند. در اين پژوهش، به روش توصيفيتحليلي و با جست‌وجو در منابع و آثار مربوط، پس از جست‌وجويي مختصر در تاريخچۀ مطالب مرتبط با اسماءالله و كاوشي در نظريات عارفان در اين زمينه، در دو سطح انديشگاني و ادبي دو اثر برجستۀ عرفاني قرن چهارم و ششم، يعني كشف‌المحجوب و روح‌الارواح مطالعه مي‌شود. مي‌توان گفت كه در قرن چهارم، آثار عرفاني به شكل متشرعانه و نگارش‌هايي تعليمي و رسمي و به نثر مرسل نوشته شده‌اند، اما به‌موازات حركت عرفان از زهد به‌سوي عشق، به‌تدريج به‌سمت انتزاعي‌ترشدن تصاوير و ساختار مجرد و ادبيت متن پيش مي‌روند. در روح‌الارواح، مبادرت آگاهانۀ سمعاني به بيان تجربه‌هاي عرفاني به‌وضوح در تمام اثر ديده مي‌شود. اين نكته با جايگاه جمال‌شناسي خاص و منسجم نثر روح‌الارواح نيز مرتبط است كه از طريق بيان، ذوق و حس عاشقانه و تعبيرات و تجربه‌هاي عارفانه به خواننده منتقل مي‌شود؛ نكته‌اي كه در بيان تعليمي و خشك كشف‌المحجوب ديده نمي‌شود.