تأملي در موارد عدول از اصول حاكم بر قصاص عضو در حقوق كيفري ايران

قصاص از احكام امضايي اسلام است كه براي مجني‌عليه امكان ايجاد جراحتي مثل آنچه جاني بر او وارد كرده است، فراهم مي‌كند. قصاص، مجازات اوليۀ جنايت عمدي است كه استيفاي آن مبتني بر رعايت چند اصل اساسي مي‌باشد؛ ازجمله اصل مماثله و تساوي، اصل عدم تغرير و اصل تكافو و برابري. ليكن در مواردي كه اجراي قصاص باعث تخطي از اين اصول باشد، اين اصل با اصل ديگري جايگزين شده، قصاص تبديل به ديه مي‌‌شود. اين جايگزيني اصول، خود متكي بر چند اصل زيربنايي ديگر در اسلام است؛ ازجمله اصل احتياط در دماء يا اصل توقيفي بودن قصاص و اصل تساوي در مجازات كه عدول از اين اصول نيازمند دليل موثق و معتبري است كه قدرت تخصيص آن را داشته باشد. با وجود اين‌ در قانون مجازات اسلامي 1392 در قصاص برخي از اعضا شاهد عدول از اين قواعد هستيم؛ ازجمله قصاص دست چپ جاني در صورت نبود دست راست و قصاص پا به‌جاي دست در حالت نبود دست (مادۀ 393 ق.م.ا) يا قصاص شخص دو‌چشم كه شخص تك‌چشم را عمداً نابينا نمايد (مادۀ 403 ق.م.ا) و يا قصاص زبان داراي حس چشايي در برابر زبان بدون حس چشايي (مادۀ 410 ق.م.ا) و پلك چشم بينا در برابر پلك چشم نابينا (مادۀ 406 ق.م.ا)، كه با بررسي دلايل اين احكام در فقه و ملاحظۀ نظريات مختلف و نيز رويكرد ساير مذاهب در اين موارد و تطبيق آن با اصول حقوقي اين استثناها را مطالعه مي‌كنيم و دلايل اين جايگزيني را بررسي خواهيم كرد.