حشر اكبر از نگاه فريقين، با تأكيد بر ديدگاه ملاصدرا و فخر رازي

حشر اكبر يكي از مسائل كلامي است كه فرق اسلامي بر آن اتفاق دارند و معارف مربوط به آن از حيث سعه مفهومي، گستره، محل و كيفيت وقوع درخور توجّه است. اين معارف در مقاله حاضر با رويكردي عقلي‌نقلي از نگاه فريقين و به‌ويژه توجّه به تحليل و رأي دو انديشمند عقلگرا صدرالدين شيرازي و فخر رازي بررسي شده است. بدين‌منظور، به موازات صدق تعبير «حشر اكبر» بر مرحله نخست قيامت كبرا تا تعميم آن بر كل موقف قيامت در تحليل مفهومي، توجه به تجرد نفس و نيز شعور و ادراك انسان و حيوان در كنار استشهادات قرآني و روايي، فهم ضرورت و نيز گستره حشر را در تبيين عقلي، تسهيل مي‌كند، چنانچه نطق زمين در محشر كه از تصريحات قرآني است، از مقدمات نقلي اثبات اين گستره است. همچنين، با وجود اينكه تبيين عقلي درباره محل حشر اكبر رسا نيست، دلالت برخي آيات و روايات بر حضور همين زمين فعلي، با تغيير اوصاف عرضي آن است. كيفيت حشر اكبر نيز، هرچند در خصوص انسان، با ظهور صفات و ملكات نفساني ناشي از اختيار و تكليف محل تأكيد است، اما اين كيفيت به‌روشني در خصوص حيوانات و نيز نباتات و جمادات تبيين نشده است.