ريخت‌شناسي حكايت‌هاي اخلاقي بر پايه حكايت‌هاي مخزن الاسرار و نظيره‌هاي آن

«حكايت اخلاقي» يكي از انواع قصه‌هاي سنتي است كه پديدآورندگان آن، آن را صرفاً به‌ منظور تعليم و تأييد آموزه‌هاي اخلاقي مد نظر خود به‌ كار مي‌برده‌اند. هدف اين مقاله، شناسايي ساختار اين نوع ادبي بر پايۀ حكايت‌هاي اخلاقي منظومه‌هاي تعليمي و به‌طور ويژه مخزن الاسرار نظامي و سه نظيرۀ مشهور آن (مطلع الانوار اميرخسرو، روضة الانوار خواجوي كرماني و تحفة الاحرار جامي) است. نگارندگان با به‌كارگيري روش ريخت‌شناسي پراپ، كه يكي از روش‌هاي مناسب براي گونه‌شناسي انواع ادبي روايي است، حكايت‌هاي اخلاقي اين چهار منظومه را بررسي كرده و به اين نتيجه رسيده‌اند كه حكايت اخلاقي از لحاظ ساختاري، روايت‌ كوتاهي است كه از يك صحنۀ آغازين (وقوع صحنۀ سؤال‌برانگيز/ بروز مشكل) و سيزده خويش كاري (طرح سؤال، سرزنش، پاسخ‌دهي، نصيحت، شرارت، نابودي شرير، ياري‌طلبي، ياري‌دهي، رفع مشكل، تنبّه، پشيماني، جبران اشتباه و پاداش‌يابي) تشكيل شده است كه پنج شخصيت (قهرمان، نصيحت‌شنو، ناصح، شرير و ياريگر) اين خويش كاري‌ها را بر عهده دارند. حكايت‌هاي اخلاقي داراي دو الگوي روايي اصلي و دو الگوي روايي فرعي هستند كه گاهي نيز با هم تركيب مي‌شوند.