آه ز نفس فضول (بررسي و تحليل تصاوير هنري نفس در آثار منظوم مولوي)

نيل به كمال معنوي انسان، يكي از مهم‌ترين دغدغه‌هاي بشر در عرفان اسلامي است. انسان براي رسيدن به كمال معنوي خود، با موانع و مشكلات زيادي روبه‌روست كه مهم‌ترين آن‌ها نفس اماره است. در عرفان اسلامي، نفس مراتب گوناگوني دارد، بنابراين شناخت آن بسيار دشوار است. مولوي به‌عنوان عارفي برجسته، بر اين امر وقوف كامل داشته، ازاين‌روي براي شناساندن دقيق اين جوهر مجرد و به تصوير كشيدن رذيلت‌هاي آن براي مخاطبان خود، از شيوه‌هاي مختلفي بهره برده است تا بتواند مريدان خود را از افتادن به دام نفس بر حذر دارد و آن‌ها را در راه رام كردن نفس ياري كند. در اين باره نويسندگان در اين جستار كوشيده‌اند تا به شيوۀ توصيفي‌تحليلي، تصاوير و نمادهاي مختلفي را كه نفس را در آثار منظوم مولوي نشان مي‌دهند، استخراج و طبقه‌بندي و بررسي كنند. حاصل پژوهش نشان مي‌دهد كه مولوي براي شناساندن و محسوس جلوه دادن زشتي‌هاي نفس اماره، به شكل گسترده از صفات انساني(تشخيص)، نمادهاي حيوانات، پرندگان، حشرات، خزندگان و جوندگان، موجودات خيالي، اشخاص با چهره‌هاي مختلف مثبت و منفي، عناصر اربعه، پديده‌هاي طبيعي، عناصر ساخت بشر و... استفاده كرده است؛ كه در اين ميان، شگردهاي هنري تشخيص نسبت به تصاوير ديگر بسامد بسيار فراواني دارند و تصاوير مربوط به اشخاص و حيوانات با چهرۀ مثبت و همچنين موجودات خيالي، كمترين بسامد را به خود اختصاص داده‌اند.