مزارع مسكون تاريخي در ايران از آغاز تا دورۀ صفويه

مزارع مسكون به عنوان گونه اي اثرگذار و اثرپذير از عوامل سياسي، اجتماعي، اقتصادي، و فرهنگي دوره هاي مختلف، مجتمعي زيستي و معيشتي با وسعت و جمعيت مختلف و متفاوت بوده است. اطلاعات موجود در منابع مختلف، نشان مي دهد كه مزارع مسكون از دوره هاي پيش از اسالم، قرون اوليۀ اسالمي تا دورۀ پهلوي به صورت مستقل و تابعه )صغيره و كبيره( در محدودۀ قصبات و رستاق ها )روستاها(، وجود داشته اند و با عناويني چون دستكرت، مجموعه ها و قالع كشتخواني و مزارع مسكون، شناخته مي شده و در قالب اقطاع، تيول، سيورغال، و عطيه از طرف حكومت واگذار مي شده اند. بسياري از اين نوع مزارع، پس از الغاي تيول داري در اواخر قاجاريه و اصالحات ارضي و با عزيمت بسياري از مالكان به خارج از كشور و شهرهاي بزرگ، ماهيت و شاكلۀ خود را از دست داده و در حال نابودي هستند. با بررسي فراز و فرود ناشي از تحوالت تاريخي، مي توان دوره هاي ايلخاني و صفويه را عصر شكوفايي و بالندگي و اثرگذاري مزارع مسكون بر وجوه مختلف مملكت داري و مناسبات اجتماعي و فرهنگي ايرانيان دانست. اين مقاله به دنبال پاسخ به سؤاالتي دربارۀ چگونگي فرآيند نضج و حضيض مزارع در گذر از تحوالت تاريخي كشور بوده و هدف آن، معرفي اين مزارع و تأكيد بر نقش اثرگذار آنها در نظام سياسي، ديواني و اقتصادي كشور در ادوار مختلف است و سعي مي كند با رهيافت تفسيري ـ تاريخي به تأويل و خوانش اسناد مكتوب و پيمايش آثار مادي از طريق برداشت، مستندنگاري، و مصاحبه بپردازد. آگاهي، شناخت، و سپس فهم مزارع مسكون تاريخي با استعانت از اسناد تاريخي و جغرافياي تاريخي، بخشي از نتايج اين مقاله به شمار مي رود.