مطالعات خاك شناسي مصالح خشتي تاريخي و باستاني در مناطق مختلف ايران

خشت يكي از انواع مصالح گلين و اصلي در بناها و آثار معماري گلي به جامانده از دوران پيش از تاريخ در مناطق مختلف ايران است. به همين دليل مطالعه روي اين مصالح و فرايندهاي فرسودگي آن ها همواره مورد توجه متخصصان حفاظت و مرمت بوده است. كيفيت اين مصالح ـ كه مفهومي نسبي دارد صرف نظر از كاربرد و نحوۀ ساخت و عمل آوري، تابعي از ويژگي هاي فيزيكي و شيميايي مواد سازنده همچون دانه بندي و ميزان چسبندگي خاك مورد استفاده و همچنين نوع كاني هاي رسي و نمك هاي محلول و غير محلول در آن هاست. بر اين اساس و با توجه به مناطق مختلف جغرافيايي و پراكندگي آثار خشتي در ايران، در يك طرح تحقيقاتي نمونه هايي از خشت هاي استفاده شده در محوطه هاي باستاني و بناهاي تاريخي مورد مطالعات شيميايي )XRF ،)كاني شناسي )XRD ،)و مكانيكي )دانه بندي و شاخص خميري( قرار گرفت. نتايج نشان مي دهد كه خاك استفادهشده در ساخت خشت ها اساسا از نوع رسيـ ماسه اي و گاه همراه سيلت است. بيش ترين اجزاي ريزدانه و شبهرسي در آن ها كلريت و موسكويت و ايليت هستند. همچنين بيش ترين كاني هاي رسي كائولينيت در مناطق شمالي ديده مي شود، در حالي كه در مناطق جنوب شرقي و فالت مركزي ]كانيها[ بيش تر از نوع مونت موري يونيت است. كائولينيت ها به سبب جذب كم آب، ساختار پايدارتري دارند و در عوض مونت مورينيت ها آب بيش تري جذب ميكنند و خاصيت آماس پذيري دارند. بنابراين نوع و ميزان كاني هاي رسي در كيفيت مصالح گلي نقش مهمي ايفا مي كند. وجود نمك هاي محلول كلرور در مناطق شمال شرقي و فالت مركزي و جنوب شرقي، عالوه بر كاهش چسبندگي ذرات رس و از بين بردن انسجام خشت طي چرخه هاي تر و خشك، از طريق فرايند فيزيكي و شيميايي موجب واگرايي ساختار رس مي شود. آب شستگي ها و شيارهاي عميق در آثار گلين مناطق فوق از نشانه هاي اين پديده هستند. ذرات Fe2 ) ِ موجود در خاك منطقۀ فالت مركزي O3 H2. كلوئيدي اكسيدهاي آهن آب دار يا ليمونيت )O )ابيانه( باعث زردي رنگ و چسبندگي اين خاك شده و به همين سبب براي ساخت اندود كاهگل از آن بسيار استفاده شده است.