مصاحبه الكترونيك در پژوهش‌هاي كيفي

Electronic Interview in Qualitative Research

مصاحبه يكي از ابزارهاي معمول و متداول در بسياري از پژوهش‌هاي علوم انساني و اجتماعي است كـه بـا گسـترش رويكردهـاي كيفي و تلفيقي در سال‌هاي اخير به‌طور فزاينده‌اي بدان توجه شده است. مصاحبه گفتگويي هدفمند و معمولاً از قبل طراحي ‌شده درباره موضوعي مشخص است كه حداقل دو نفر در آن شركت دارند. فردي كه پرسش‌هاي مصاحبه را تدوين و مطرح مي‌كند، مصاحبه‌گر و فردي كه به پرسش‌ها پاسخ مي‌دهد، مصاحبه‌شونده است. در پژوهش‌هاي كيفي، به‌منظور جمع‌آوري داده‌ها، با توجه به تعداد افراد درگير در مصاحبه، شرايط مكاني و زماني و اهـداف تحقيـق و ويژگي‌هاي مصاحبه‌شوندگان، نوع مصاحبه مورداستفاده متفاوت خواهد بود. يكي از انواع مصاحبه‌ها، مصاحبه‌هاي الكترونيكي است كه از جايگزين‌هاي مصاحبه به روش مرسوم است. اين روش مصاحبه، مي‌تواند مانند ساير مصاحبه‌ها براي بررسي نگرش‌ها، نظرها، باورها و تجربه‌هاي واقعي افراد جامعه موردمطالعه، استفاده ‌شود. اين مصاحبه‌ها مي‌توانند به دو صورت هم‌زمان و غير هم‌زمان انجام شوند. درروش هم‌زمان مصاحبه‌كننده به‌طور هم‌زمان با مصاحبه‌شوندگان ارتباط برقرار مي‌كند. مكالمات تلفني، استفاده از Webcam و همچنين Chat در شبكه‌هاي اجتماعي مثال‌هايي از اين روش هستند. مصاحبه‌هاي غير هم‌زمان آن‌هايي هستند كه مصاحبه‌كننده و مصاحبه‌شونده در زمان‌هاي متفاوتي در فرآيند مصاحبه شركت مي‌كنند. ايميل، انجمن‌هاي اينترنتي و تابلوي اعلانات اينترنتي (Bulletin Boards) و يا سايت‌هاي شبكه‌هاي اجتماعي مثال‌هايي از مصاحبه به روش غير هم‌زمان هستند(1). بر همين اساس اين مصاحبه‌ها مي‌توانند در طيف ساختاريافته تا بدون ساختار قرار بگيرند. به‌طور مثال ممكن است پژوهشگر يك سري از سؤالات را از طريق نامه الكترونيك به شركت‌كنندگان ارسال كند و يا پژوهشگر ديگري مصاحبه نيمه ساختار يافته‌اي را به ‌صورت گفتگو در بستر اينترنت انجام دهد؛ اما بايد توجه داشت كه مصاحبه الكترونيك نيز داراي مزايا و محدوديت‌هايي است. از مزاياي مصاحبه الكترونيكي مي‌توان به مواردي مانند حذف بُعد مسافت، مصاحبه با افرادي كه دسترسي حضوري به آن‌ها مشكل است، مصاحبه در محل طبيعي كار يا زندگي افراد و توجه به‌راحتي آن‌ها، صرفه‌جويي در هزينه، ذخيره اطلاعات به‌ آساني و با سرعت، حذف تأثير حضور مصاحبه‌گر و حفظ حريم خصوصي افراد و بدون نام بودن آن‌ها (روش نامه‌هاي الكترونيكي)، مصاحبه با گروه‌هاي آسيب‌پذير مانند مبتلايان به ايدز، بزهكاران و مانند آن اشاره كرد. محدوديت‌هاي مصاحبه الكترونيك، كاهش توجه و تمركز شركت‌كنندگان، عدم توانايي استفاده از فناوري، دسترسي ناكافي به اينترنت، مشكل تأييد هويت شركت‌كنندگان و عدم دسترسي به واكنش‌هاي غيركلامي است(3،2). از چالش‌هاي مهم مصاحبه‌هاي الكترونيك، ملاحظات اخلاقي است كه در اين خصوص مي‌توان به مواردي همچون خطر افشاي اطلاعات شركت‌كنندگان و نحوه اخذ رضايت براي شركت در مطالعه، اشاره داشت. اين مسئله در شرايطي كه مصاحبه‌شوندگان گروه كودكان، نوجوانان يا افرادي كه مشكلات ذهني دارند، باشند بيشتر نمود پيدا مي‌كند. يكي ديگر از مصاديق اخلاقي، استفاده نامناسب از قدرت براي بررسي فعاليت‌هاي مردم از طريق فنّاوري بدون جلب رضايت آن‌ها است كه به آن Lurking گفته مي‌شود و از موارد نقض حريم خصوصي انسان‌ها محسوب مي‌شود. با اين‌حال در مصاحبه الكترونيك شركت‌كنندگان به‌راحتي مي‌توانند از ادامه همكاري صرف‌نظر كنند. به همين منظور قوانين و مجموعه‌اي از بايدها و نبايدهاي استفاده از اينترنت و حضور در شبكه‌هاي اجتماعي به نام نتيكت (netiquette) وجود دارد كه از تركيب دو واژه network و etiquette به‌دست‌آمده كه مي‌بايست هم مصاحبه‌شونده و هم مصاحبه‌كننده با آن آشنا باشند(4). صرف‌نظر از ملاحظات اخلاقي، يكي ديگر از چالش‌ها، مسائل مربوط به اعتبار داده‌ها و يافته‌هاي جمع‌آوري‌شده از طريق مصاحبه‌هاي غير هم‌زمان است. بدين منظور پژوهشگران چگونه مي‌توانند مطمئن باشند كه شركت‌كنندگان حقيقي چه كساني هستند؟ چگونه مي‌توانند اطمينان يابند، پاسخ‌نامه‌هاي الكترونيك كه منتسب به فرد پاسخ‌دهنده است، توسط خود او پاسخ ‌داده‌ شده است؟ بدين منظور پژوهشگران بايد قبل از استفاده از روشي جديد در مصاحبه، به مزايا و محدوديت‌هاي آن توجه كنند. سطح تناسب آن را با پژوهش خود ارزيابي كنند و سپس در مورداستفاده يا عدم استفاده از اين روش تصميم بگيرند. بنابراين پيشنهاد مي‌شود در صورت امكان از روش مصاحبه حضوري و چهره به چهره استفاده شود و از روش‌هاي الكترونيك در مواقعي كه امكان مصاحبه حضوري، به دليل عدم دسترسي حضوري يا دور بودن محل شركت‌كنندگان، وجود دارد استفاده شود. از بين روش‌هاي الكترونيكي بهتر است از مصاحبه‌هاي هم‌زمان و تصويري استفاده كرد تا تعامل بين مصاحبه‌كننده و مصاحبه‌شونده برقرار شود؛ در غير اين صورت بايد از روش‌هاي مصاحبه غير هم‌زمان مانند نامه‌هاي الكترونيكي استفاده كرد كه البته آن نيز مي‌تواند با تورش و عدم اطمينان به داده‌هاي گردآوري‌شده همراه باشد. امروزه فناوري اطلاعات تقريباً در تمامي حوزه‌هاي پژوهش ورود پيدا كرده است و مصاحبه كه به ‌وفور توسط پژوهشگران كيفي استفاده مي‌شود از اين قاعده مستثنا نيست. همان‌طوري كه اشاره شد اين روش مزايا و معايب خاص خود را دارد كه در پاره‌اي از موارد استفاده از آن اجتناب‌ناپذير است. نويسندگان اين نامه به‌ هيچ ‌عنوان مدعي جايگزيني اين روش به‌ جاي مصاحبه حضوري و رو در رو نيستند ولي با توجه به شرايط امروز و پيشرفت‌هاي فناوري آن را به‌عنوان يك روش مكمل پيشنهاد مي‌كنند بنابراين مصاحبه الكترونيك تنها مي‌تواند يكي از اشكال مصاحبه‌اي باشد كه در كنار ساير روش‌ها براي جمع‌آوري داده‌ها بكار مي‌رود. مصاحبه الكترونيك ممكن است بهترين روش جمع‌آوري داده در هر شرايطي نباشد، اما با توجه به گسترش روز افزون فناوري در فرآيندهاي اجتماعي و همچنين آموزش و پژوهش، اميدواريم كه مصاحبه الكترونيك به ‌عنوان يك گزينه ارزشمند و مكمل در جعبه‌ابزار پژوهشگران كيفي جاي خود را باز كند. ما اميدواريم كه اين نامه شروعي براي تحقق اين آرزو باشد و بينش‌هاي مفيدي را براي پژوهشگراني كه ممكن است در آينده مصاحبه‌هاي الكترونيكي انجام دهند، ارائه كرده باشد.

Interview is one of the most common tools among many social and human researches, which has been increasingly taken into account in recent years by expanding the quality and integrative approaches. An interview is usually a deliberate pre-designed conversation about a specific topic in which at least two person are involved. The person who devise the interview questions is the interviewer and the one who answers the questions is the interviewee. In order to collect data in qualitative researches, the type of interview will be different according to the number of those involved in the interview, the spatial and temporal conditions, the research objectives, and characteristics of interviewees,. One type of interviews is an electronic interview, which is an alternative to the traditional method. This method can be used, like others, to examine the attitudes, opinions, beliefs, and experiences of individuals in the study. These interviews can be done simultaneously and asynchronous. In the simultaneous method, the interviewer communicates with the interviewees simultaneously. Telephone conversations, webcam use, and chat on social networks are some examples. Asynchronous interviews are those that interviewer and interviewee take part in an interview at different times. Emails, online communities and Bulletin Boards or social network sites are examples of interviews that are asynchronous(1). Accordingly, these interviews can be ranged from structured to unstructured. For example, the researcher may send a series of questions through e-mail to the participants, or another researcher may conduct a semistructured interview on the Internet, but it should be noted that the electronic interview also has advantages and limitations. The benefits of electronic interview include issues such as long-distance removal, interview with people who are difficult to access, interview in the normal place of work or living with regard to their convenience, costeffectiveness, saving information easily and quickly, deleting the impact of the presence of the interviewer and the privacy of individuals, and their anonymity (e-mail), interviewing vulnerable groups such as those infected with HIV, criminals, etc. Limitations of electronic interview included the reduced attention and concentration of participants, inability to use technology, insufficient Internet access, the problem of verifying the participant's identity and the lack of access to non-verbal reactions(2,3). One of the important challenges of electronic interviews is ethical considerations, which include the risk of disclosure of participants' information and how to obtain consent for participation in the study. This is more likely when interviewees are children, adolescents or people with mental problems. Another example is the inappropriate use of power to examine people's activities through technology without their consent, which is called Lurking; it is considered to be a violation of human privacy. However, during an e-mail interview, participants can easily ignore the collaboration. For this reason, there are rules and a set of norms for the usage of Internet and social networks,called netiquette, which combines the two terms of network and etiquette that both the interviewee and the interviewer should be familiar with them(4). Regardless of ethical considerations, one of the challenges is data validity issues and findings which are gathered through asynchronous interviews. How can researchers be sure who the true participants are? How can they ensure that the electronic responses attributed to the respondent are answered by him/her? So, researchers should consider the benefits and limitations before using the new method in the interview. Then, they should assess their appropriateness to their research and then decide whether to use this method or not. Therefore, it is suggested to use face-to-face interviewing methods, if possible, then use electronic methods when there is a problem of the presence of the participants or distance. From electronic methods, it is better to use simultaneous and video interviews to establish interaction between the interviewer and the interviewee; otherwise, asynchronous interviewing methods should be used, such as e-mail, which may also be associated with unreliability to data collection. Today, information technology has entered almost every area of research, and interviews that are abundantly used by qualitative researchers are no exception. As noted, this method has its own advantages and disadvantages, which is inevitable in some cases. The authors of this letter have no claim to replace this method with face-to-face interviews, but according to today's conditions and technological advances, it is suggested as a complementary method, so an electronic interview can only be one of the forms of interview along with other methods for data collection. Electronic interviews may not be the best way to collect data in any circumstances, but given the increasing use of technology in social processes, as well as education and research, we hope that electronic interview will be a valuable option in the qualitative research toolbox. We hope this letter will be the first step to fulfill this wish and provide useful insights for researchers who may conduct future electronic interviews.